VIDEO/ અમેરિકા મહાસત્તાનો અસ્ત? શું ઈતિહાસ પોતાનું પુનરાવર્તન કરી રહ્યો છે?

ડાલિયોના સિદ્ધાંતો મુજબ, કોઈપણ મહાસત્તાનો ઉદય અને અસ્ત એક નિશ્ચિત ચક્ર (Cycle) મુજબ ચાલે છે. અમેરિકા અત્યારે એવા વળાંક પર છે જ્યાં તેની આંતરિક અને બાહ્ય શક્તિઓ નબળી પડી રહી છે.ઈતિહાસ એ એક પુનરાવર્તિત ચક્ર છે. રોમન ગ્લેડિયેટર્સથી લઈને બ્રિટિશ  સામ્રાજ્ય સુધી, દરેક મહાસત્તાને એક અજેય ભ્રમ હતો કે તેમનો સૂર્ય ક્યારેય આથમશે નહીં. પરંતુ આજે લંડનથી લઈને રોમ સુધીના અવશેષો સાક્ષી પૂરે છે કે સમય કોઈને માફ કરતો નથી. વિશ્લેષકો માને છે કે અમેરિકા અત્યારે પતનના સાત તબક્કાના મોડેલના 'પાંચમા તબક્કા' માં છે, જ્યાંથી અગાઉના સામ્રાજ્યો ક્યારેય પરત ફરી શક્યા નહોતા.

સૈન્ય અતિરેક (Military Overextension): સ્પેનનો બોધપાઠ

ઈતિહાસનો સૌથી પહેલો નિયમ છે: "સામ્રાજ્યો ત્યારે તૂટે છે જ્યારે તેમનો ફેલાવો તેમની આર્થિક ક્ષમતા કરતા વધી જાય છે."

સ્પેનનું ઉદાહરણ: 17મી સદીમાં સ્પેન વિશ્વનું સૌથી ધનિક સામ્રાજ્ય હતું. તેની પાસે અમેરિકાના ખંડમાંથી આવતા સોના અને ચાંદીનો અઢળક ભંડાર હતો. પરંતુ, સ્પેને સૈન્ય અતિરેકની ભૂલ કરી. યુરોપના નિરર્થક યુદ્ધો અને નેધરલેન્ડ્સમાં પોતાના સૈન્યને જાળવી રાખવાનો ખર્ચ એટલો વધી ગયો કે સ્પેન સોનું હોવા છતાં દેવામાં ડૂબી ગયું.

અમેરિકાની સ્થિતિ: આજે અમેરિકા વાર્ષિક $850 બિલિયન થી વધુનો સૈન્ય ખર્ચ કરે છે, જે વિશ્વના અન્ય 10 દેશોના કુલ ખર્ચ કરતા પણ વધુ છે. વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા 750 થી વધુ વિદેશી સૈન્ય મથકો નિભાવવાનો આ બોજ હવે અમેરિકા માટે અસહ્ય બની રહ્યો છે. અફઘાનિસ્તાન, ઈરાક અને હવે યુક્રેન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષમાં સતત આર્થિક મદદ અમેરિકાના સરકારી ખજાનાને ખાલી કરી રહી છે.

આર્થિક નિર્ભરતા અને 'ડી-ડોલરાઈઝેશન': બ્રિટનનો અનુભવ

કોઈપણ સામ્રાજ્યની ખરી તાકાત તેના હથિયારોમાં નહીં, પણ તેના ચલણ (Currency) ના વર્ચસ્વ પર ટકેલી હોય છે.

બ્રિટનનું ઉદાહરણ: 20મી સદીની શરૂઆત સુધી બ્રિટિશ પાઉન્ડ વિશ્વનું 'રિઝર્વ કરન્સી' હતું. 'બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ક્યારેય સૂરજ આથમતો નથી' એ કહેવત પાછળ તેની આર્થિક મજબૂતી હતી. પરંતુ પ્રથમ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધે બ્રિટનને દેવાદાર બનાવ્યું. 1956ની સ્વેઝ કટોકટીએ સાબિત કરી દીધું કે હવે બ્રિટન મહાસત્તા નથી અને પાઉન્ડનું સ્થાન અમેરિકન ડોલરે લીધું.

અમેરિકાની સ્થિતિ: આજે વિશ્વમાં'ડી-ડોલરાઈઝેશન' (Dedollarization) નો પવન ફૂંકાયો છે. ચીન, રશિયા અને BRICS દેશો હવે ડોલર વગર વેપાર કરવા તરફ વળ્યા છે. જો ડોલર તેની વૈશ્વિક અનામત ચલણ તરીકેની શક્તિ ગુમાવશે, તો અમેરિકા તેની દેવું ચૂકવવાની ક્ષમતા ગુમાવી દેશે, જે સીધું જ પતનને આમંત્રણ આપશે.

આંતરિક સડો (Internal Decay): સોવિયેત યુનિયનનું પતન

સામ્રાજ્ય હંમેશા બહારના હુમલાથી નથી તૂટતા, ઘણીવાર તે અંદરથી સડી જાય છે.

USSR નું ઉદાહરણ: સોવિયેત યુનિયનના પતન પાછળ માત્ર અમેરિકા સાથેની સ્પર્ધા નહોતી, પણ આંતરિક ભ્રષ્ટાચાર, આર્થિક અસમાનતા અને જનતાનો પોતાની સરકાર પરથી ઉઠી ગયેલો વિશ્વાસ હતો.

અમેરિકાની સ્થિતિ: આજે અમેરિકામાં પણ ગંભીર લક્ષણો દેખાઈ રહ્યા છે:

• • સામાજિક ધ્રુવીકરણ (Polarization): ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન વચ્ચેની ખાઈ એટલી વધી ગઈ છે કે દેશ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો લાગે છે.

  • નૈતિક પતન: ડ્રગ્સ ઓવરડોઝ (Fentanyl crisis), વધતી આત્મહત્યાઓ અને ઘટતો જન્મદર એ સામાજિક પતનની નિશાની છે.

  • સંસ્થાઓ પર અવિશ્વાસ: ન્યાયતંત્ર, મીડિયા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પરથી લોકોનો વિશ્વાસ તળિયે છે.

પતનના સાત તબક્કા અને અમેરિકાનું ભવિષ્ય

વિશ્લેષકો માને છે કે અમેરિકા અત્યારે પાંચમા તબક્કામાં છે. આ તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:

1. ઉદય (Ascent): નવી આર્થિક અને લશ્કરી શક્તિનો વિકાસ.

2. સુવર્ણ યુગ (Golden Age): શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો સમય.

3. અતિશય વિસ્તાર (Overextension): ક્ષમતા કરતા વધુ દેવું અને સૈન્ય ફેલાવો.

4. સ્થિરતા (Stagnation): આર્થિક વિકાસ ધીમો પડે.

5. આંતરિક પતન (Internal Decay): અત્યારની અમેરિકાની સ્થિતિ.

6. નાણાકીય કટોકટી (Financial Crisis): કરન્સીનું પતન.

7. સંપૂર્ણ પતન (Collapse): કેન્દ્રીય સત્તાનું વિખેરવું.

એક નવા 'મલ્ટિ-પોલર' યુગનો પ્રારંભ

ઈતિહાસ મુજબ, જો અમેરિકા તેના સૈન્ય ખર્ચમાં ધરખમ કાપ નહીં મૂકે અને આંતરિક સામાજિક સ્થિરતા નહીં લાવે, તો તેનું પતન અનિવાર્ય છે. પરંતુ, અમેરિકાનું પતન એ વિશ્વનો અંત નથી, પણ એક નવા 'મલ્ટિ-પોલર' (Multi-polar) યુગનો પ્રારંભ છે. જ્યાં ભારત, ચીન અને અન્ય ઊભરતા દેશો વિશ્વની સત્તાના કેન્દ્રો બનશે. સવાલ હવે એ નથી કે અમેરિકાનું વર્ચસ્વ ખતમ થશે કે નહીં, સવાલ એ છે કે - દુનિયા આ પરિવર્તન માટે કેટલી તૈયાર છે?