Iran-US વચ્ચે શાંતિ મંત્રણા કેમ નિષ્ફળ રહી? 21 કલાકની મેરેથોન બેઠકની અંદરની વિગતો અને હવે પછીની સ્થિતિ

દુનિયાભરની નજર જે મંત્રણા પર ટકેલી હતી, તે આખરે કોઈ પણ નક્કર પરિણામ વગર પૂરી થઈ છે. પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સતત 21 કલાક સુધી ચાલેલી ઐતિહાસિક અને અત્યંત તણાવપૂર્ણ મંત્રણા કોઈપણ કરાર વગર સમાપ્ત થઈ છે. આ નિષ્ફળતાએ મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશા રાખતા દેશોની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે.

અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે મંત્રણા બાદ સ્પષ્ટ કર્યું કે, ઈરાને અમેરિકાની શરતો સ્વીકારવાનો ઈનકાર કર્યો છે, જ્યારે ઈરાને અમેરિકા પર 'ગેરવાજબી માંગણીઓ' કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.

21 કલાકની મંત્રણામાં ક્યાં અટકી વાત? (મુખ્ય મુદ્દાઓ)

આ મંત્રણા માત્ર એક બેઠક નહોતી, પરંતુ યુદ્ધના ભય નીચે જીવતી દુનિયા માટે આશાનું કિરણ હતી. જોકે, નીચેના ત્રણ મુખ્ય કારણોને લીધે કોઈ સમજૂતી થઈ શકી નથી:

1. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પરનો કબજો

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દુનિયાનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ છે. અમેરિકાની માંગ છે કે આ રસ્તો આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને અવરોધ વિનાનો રહેવો જોઈએ. બીજી તરફ, ઈરાન આ સ્ટ્રેટ પર પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માંગે છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી તેની શરતો પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી તે આ માર્ગની સુરક્ષાની ગેરંટી આપશે નહીં.

2. પરમાણુ કાર્યક્રમ અને યુરેનિયમ

અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે મર્યાદિત કરે અથવા તેને અટકાવી દે. ઈરાનનો તર્ક છે કે તે પરમાણુ બોમ્બ નથી બનાવી રહ્યું, પરંતુ યુરેનિયમ સંવર્ધન તેનો અધિકાર છે અને તે તેનાથી પીછેહઠ કરશે નહીં. આ 'ડેડલોક' મંત્રણાની નિષ્ફળતાનું સૌથી મોટું કારણ બન્યું છે.

3. આર્થિક પ્રતિબંધો અને વળતરની માંગ

ઈરાને અમેરિકા સામે શરત મૂકી છે કે તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો તાત્કાલિક હટાવવામાં આવે અને વિદેશોમાં ફ્રીઝ કરાયેલી ઈરાની સંપત્તિ મુક્ત કરવામાં આવે. આ ઉપરાંત, ઈરાને યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનના વળતરની પણ માંગણી કરી છે, જે અમેરિકા માટે અસ્વીકાર્ય છે.

ટ્રમ્પનું કડક વલણ અને 'જીત'નો દાવો

આ દરમિયાન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નિવેદન પણ વિવાદમાં રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, "ભલે ડીલ થાય કે ન થાય, અમેરિકાને કોઈ ફરક પડતો નથી. અમે દરેક સ્થિતિમાં જીતવા માટે તૈયાર છીએ." આ નિવેદન દર્શાવે છે કે અમેરિકા દબાણમાં આવીને કોઈ સમજૂતી કરવાના મૂડમાં નથી.

પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અને જેડી વેન્સનું નિવેદન

પાકિસ્તાને મધ્યસ્થી તરીકે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. વડાપ્રધાન શહેબાઝ શરીફ અને પાકિસ્તાની સેના પ્રમુખે બંને દેશોને ટેબલ પર લાવવા માટે પૂરા પ્રયાસો કર્યા હતા. જેડી વેન્સે પાકિસ્તાનના પ્રયાસોના વખાણ કર્યા પરંતુ કહ્યું કે ઈરાનના અક્કડ વલણને કારણે વાત બની શકી નથી. વેન્સે ઉમેર્યું કે, "અમે અમારો છેલ્લો પ્રસ્તાવ આપી દીધો છે, હવે ઈરાને નક્કી કરવાનું છે કે તેણે શાંતિ જોઈએ છે કે સંઘર્ષ."

હવે આગળ શું?

ઇસ્લામાબાદ મંત્રણા નિષ્ફળ જવાથી બે શક્યતાઓ ઉભી થઈ છે:

• નવો સંઘર્ષ: જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરવાની ધમકી પર કાયમ રહે, તો વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય ખોરવાઈ શકે છે, જેનાથી દુનિયાભરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.

• બીજો રાઉન્ડ: કૂટનીતિના દરવાજા હજુ સાવ બંધ નથી થયા. જો બંને દેશો પડદા પાછળ રહીને થોડી નરમાશ બતાવે, તો આગામી દિવસોમાં ફરીથી વાતચીતની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

નિષ્ણાતોના મતે, જો આગામી દિવસોમાં કોઈ રસ્તો નહીં નીકળે, તો મધ્ય પૂર્વ ફરી એકવાર ભયાનક યુદ્ધની જ્વાળાઓમાં હોમાઈ શકે છે.