૨,૬૦૦ વર્ષ પહેલાં સર્જરીનો પાયો નાખનાર ભારતીય ચિકિત્સક સુશ્રુતની પ્રતિમાનું સ્કોટલેન્ડમાં અનાવરણ

નવી દિલ્હી / એડિનબર્ગ: આશરે ૨,૬૦૦ વર્ષ પહેલાં ભારતમાં તબીબી વિજ્ઞાન અને સર્જરીનો પાયો નાખનારા મહાન ચિકિત્સક મહર્ષિ સુશ્રુત (Maharishi Sushruta) ને વૈશ્વિક સ્તરે એક ઐતિહાસિક સન્માન મળ્યું છે. સ્કોટલેન્ડમાં આવેલી વિશ્વની સૌથી જૂની સર્જિકલ કોલેજ—'રોયલ કોલેજ ઓફ સર્જન્સ ઓફ એડિનબર્ગ' (The Royal College of Surgeons of Edinburgh - RCSED) દ્વારા તેમના કેમ્પસમાં મહર્ષિ સુશ્રુતની એક ભવ્ય પ્રતિમાનું અનાવરણ (unveiled) કરવામાં આવ્યું છે.

જેમને દુનિયાભરમાં 'પ્લાસ્ટિક સર્જરીના પિતા' (Father of Plastic Surgery) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેવા સુશ્રુતની આ વૈશ્વિક સ્વીકૃતિએ ભારતના પરંપરાગત જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન (Traditional Knowledge Systems) ને ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું છે.

તામિલનાડુમાં તૈયાર થઈ ૯૦ કિલોની કાંસાની પ્રતિમા (Bronze Statue)

આ વિશેષ પ્રતિમા ભારતની પ્રાચીન કલા અને સંસ્કૃતિનું પણ અદભુત પ્રતીક છે.  આ ૯૦ કિલોગ્રામ વજન ધરાવતી કાંસાની પ્રતિમા (bronze statue) નું નિર્માણ તામિલનાડુના કુંભકોણમ નજીક આવેલા વિખ્યાત 'સ્વામીમલાઈ' (Swamimalai) ખાતે કરવામાં આવ્યું છે. આ વિસ્તાર કાંસાના શિલ્પો બનાવવાના પરંપરાગત વારસા (bronze-casting tradition) માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે.

બીજી વૈશ્વિક સંસ્થા: રોયલ કોલેજ ઓફ એડિનબર્ગ અગાઉ, ઓસ્ટ્રેલિયાની મેલબોર્ન સ્થિત 'રોયલ ઓસ્ટ્રેલેશિયન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ' (RACS) પણ પોતાના કેમ્પસમાં સુશ્રુતની આરસપહાણની પ્રતિમા (marble statue) સ્થાપિત કરી ચૂક્યું છે. વિશ્વની આ બંને પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ એક જ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી છે કે, મહર્ષિ સુશ્રુતના યોગદાન વિના સર્જરીનો ઇતિહાસ ક્યારેય અધૂરો જ રહેશે.

પશ્ચિમી વૈજ્ઞાનિકો કરતા સદીઓ આગળ: 'સુશ્રુત સંહિતા' નો ચમત્કાર

મેડિકલ જર્નલ્સના રિપોર્ટ અનુસાર, પશ્ચિમી જગતમાં તબીબી વિજ્ઞાનના પિતા ગણાતા હિપ્પોક્રેટ્સ (Hippocrates) ના જન્મના એક હજાર વર્ષ પહેલાં અને સેલ્સિયસ કે ગેલેન જેવા યુરોપિયન વિદ્વાનો આવ્યાના બે હજાર વર્ષ પહેલાં મહર્ષિ સુશ્રુતે જટિલ સર્જરીઓ પર્ફોર્મ કરી હતી.

તેમના દ્વારા રચિત મહાન ગ્રંથ 'સુશ્રુત સંહિતા' (Sushruta Samhita) માં:

• ૧,૧૨૦ બીમારીઓ (illnesses) અને તેના લક્ષણોનું વર્ણન છે.

• ૭૦૦ થી વધુ ઔષધિય છોડ (medicinal plants) ની માહિતી છે.

• ૩૦૦ થી વધુ તબીબી પ્રક્રિયાઓ (medical procedures) અને ઓપરેશન્સનો ઉલ્લેખ છે.

• ૧૨૦ થી વધુ સર્જિકલ સાધનો (surgical instruments) ની સચોટ વિગતો આપવામાં આવી છે.

આ ગ્રંથ મુખ્યત્વે બે ભાગ 'પૂર્વ-તંત્ર' અને 'ઉત્તર-તંત્ર' માં વહેંચાયેલો છે, જેમાં સર્જરી ઉપરાંત બાળરોગ (paediatrics), ઝેરની અસરો (toxicology), માનસિક રોગો (psychiatry) અને આંખ-કાન-ગળાના રોગો (ENT) ની સારવારનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે સર્જરીને મુખ્ય ૮ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરી હતી, જેમાં કાપવું (excision), ચીરો મૂકવો (incision) અને ટાંકા લેવા (suturing) જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ સામેલ હતી.

આધુનિક મેડિકલ સાયન્સ અને સુશ્રુતના સિદ્ધાંતો

મહર્ષિ સુશ્રુતે ૨૬૦૦ વર્ષ પહેલાં કેટલીક એવી વિભાવનાઓ (concepts) આપી હતી, જેને આધુનિક વિજ્ઞાનમાં ઘણો સમય પછી સ્વીકારવામાં આવી:

થર્મલ ટ્રોમા (Thermal Trauma): તેમણે દાઝી જવું (burns), હીટ સ્ટ્રોક (heat stroke) અને અતિશય ઠંડીથી થતા નુકસાન (frostbite) ને એક જ વ્યાપક માળખામાં વર્ગીકૃત કર્યા હતા.

લાઇફસ્ટાઇલ ડિસીઝ (Lifestyle Diseases): આજના સમયમાં સામાન્ય ગણાતી ડાયાબિટીસ (diabetes) અને મેદસ્વીતા (obesity) જેવી બીમારીઓને તેમણે ખરાબ જીવનશૈલી સાથે જોડી હતી અને સારવારના ભાગરૂપે શારીરિક વ્યાયામ (physical activity) ની ભલામણ કરી હતી.

સ્ટ્રક્ચર્ડ ટ્રેનિંગ (Structured Training): વિદ્યાર્થીઓને સર્જરી શીખવવા માટે તેઓ પ્રાણીઓના મૃત શરીર અથવા તરબૂચ-કાકડી જેવા ફળો પર પ્રાયોગિક તાલીમ આપતા હતા.

ભારતીય સંસ્થાઓ (IITs) દ્વારા પ્રાચીન જ્ઞાનનું સંશોધન (Modern Research)

હાલના સમયમાં ભારતની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ જેવી કે આઈઆઈટી (IITs), ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (Indian Knowledge Systems - IKS) ને આધુનિક સંશોધન પદ્ધતિઓ દ્વારા ચકાસી રહી છે:

IIT રૂરકી: તાજેતરમાં જ આ સંસ્થાએ ચિકનગુનિયા (chikungunya) ના લક્ષણોના સંચાલનમાં ગાય આધારિત ફોર્મ્યુલેશનના ઉપયોગ પર સંશોધન પ્રકાશિત કર્યું છે.

IIT મંડી: અહીંના સંશોધકો પરંપરાગત સંગીત (traditional music) ની માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને એકાગ્રતા પર થતી અદભુત અસરો અને બાયોમાસ એનર્જી સિસ્ટમ પર કામ કરી રહ્યા છે.

પડકાર અને ભવિષ્ય: IIT મંડીના ડાયરેક્ટર પ્રોફેસર લક્ષ્મીધર બેહેરાના જણાવ્યા મુજબ, "આપણી ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (IKS) સંશોધન અને નવીનતા (innovation) ના નવા દ્વાર ખોલી શકે છે. પરંતુ, આપણી સ્વદેશી વિજ્ઞાન પદ્ધતિઓને નકારી કાઢવાની અને હંમેશા પશ્ચિમી દ્રષ્ટિકોણ (Western lens) થી જ વેલિડેશન શોધવાની માનસિકતા એક મોટો અવરોધ છે."

એડિનબર્ગ અને મેલબોર્નમાં સ્થાપિત થયેલી મહર્ષિ સુશ્રુતની આ પ્રતિમાઓ માત્ર ઈતિહાસ કે પરંપરાની ચર્ચા નથી, પરંતુ એ બાબતનો મજબૂત પુરાવો છે કે પ્રાચીન ભારતનું જ્ઞાન આજે ભૌગોલિક સરહદો વટાવીને સમગ્ર વિશ્વમાં આદરપૂર્વક સ્વીકારાઈ રહ્યું છે.