સંઘના 100 વર્ષ: RSS કેમ નથી લેતું 'દાન'? શું છે ગુરુદક્ષિણા પરંપરા

RSS એટલે કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક, જેની સ્થાપના આજથી 100 વર્ષ પહેલા થઈ હતી. 1925થી શરૂ થયેલા આ સંઘને આજે આખું વિશ્વ જાણે છે. RSSએ વિશ્વનું સૌથી મોટું બિન-સરકારી સંગઠન છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય કોઈ સ્વયંસેવકને દાન માંગતો જોયો છે? તમે કદાચ નહીં જોયો હોય. કારણ કે RSS દાન સ્વીકારતું જ નથી. તો સવાલ એ છે કે જો તે દાન સ્વીકારતું નથી, તો તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? તેનો જવાબ અહીં છે.

સંઘને પૈસા નહીં, પણ પુરષો જોઈએ

એવું નહોતું કે સંઘના શરૂઆતના તે સમયે સંઘને દાન આપવા માટે કોઈ તૈયાર નહોતું. એક કિસ્સા મુજબ તે દિવસોમાં મદન મોહન માલવિયા "પૈસા કમાવવાના મશીન" તરીકે જાણીતા હતા. તેઓ એક વાર નાગપુરમાં ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવારને મળવા ગયા હતા. મોહિતે વાડાની સ્થિતિ જોઈને તેમણે સંઘ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવામાં મદદ કરવા માટે પણ પૂછ્યું હતું. પરંતુ ડૉ. હેડગેવારે ના પાડી અને કહ્યું, પૈસાની નહીં પુરુષોની જરૂર છે એટલે કે સ્વયંસેવકો. ખરેખર તો સંઘે શરૂઆતના દિવસોથી જ કોઈનું દાન કે યોગદાન ન સ્વીકારવાનો નિયમ બનાવ્યો છે. જેમાં તેના સ્વયંસેવકો વાર્ષિક ગુરુદક્ષિણા દરમિયાન તેમની ઈચ્છા શક્તિ અનુસાર ગુપ્ત રીતે દાન કરશે.

સંઘ માટે ડૉ. હેડગેવારનું વિઝન સફળ રહ્યું

ડૉ. હેડગેવારનું વિઝન હતું કે સંઘ કોઈ વ્યક્તિ પર નિર્ભર ન રહે, વ્યક્તિગત વિચારસરણીનો શિકાર ન બને, પણ હજારો વર્ષોથી પ્રચલિત આ દેશની પ્રાચીન પરંપરાઓના આધારે આગળ વધે. પરંતુ કોઈ પણ સંસ્થા પૈસા વિના કામ ના કરી શકે. જો તમે દાન માંગવા જાઓ તો લોકો અજાણતાં તમારા પર પૈસાનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ ન કરવાનો અથવા તેને વ્યક્તિગત લાભ માટે ઉપયોગ કરવાનો આરોપ લગાવશે. પરિણામે સંઘમાં વિવિધ ચર્ચાઓ થઈ કે ભંડોળ ઊભું કરવાની પ્રક્રિયા કેવી રીતે અપનાવવી જે સેંકડો વર્ષો પછી પણ પારદર્શક રહે, કોઈપણ વ્યક્તિ કે પરિવારની પહોંચની બહાર હોય.

ડૉ. હેડગેવારે ગુરુ દક્ષિણાની પરંપરા શરૂ કરી

નાના પાલકર, ડૉ. હેડગેવારના જીવનચરિત્રમાં, ડૉ. હેડગેવારને શ્રેય આપતા લખે છે કે 1928માં ગુરુ પૂર્ણિમાના દિવસે ડૉ. હેડગેવારે નાગપુરના બધા સ્વયંસેવકોને શાખામાં ગુરુ પૂર્ણિમાની ઉજવણી માટે તેમની શ્રદ્ધા અનુસાર એક પરબિડીયામાં થોડા ફૂલો અને ગુરુ દક્ષિણા લાવવા કહ્યું. સ્વયંસેવકો મૂંઝવણમાં હતા કે તેઓ કોને ગુરુ દક્ષિણા આપશે, કોને ફૂલો અર્પણ કરશે. તેમને લાગ્યું કે તે કાં તો ડૉ. હેડગેવાર પોતે હશે અથવા અન્ના સોહાની (તાલીમના વડા) હશે. પરંતુ જ્યારે બધા શાખામાં ભેગા થયા, ત્યારે તેમને ભગવા ધ્વજને ફૂલો અને ગુરુ દક્ષિણા અર્પણ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું. અને આ રીતે સંઘમાં ગુરુ દક્ષિણાની પરંપરા શરૂ થઈ.

સંઘનો ગુરુ એ ભગવો ધ્વજ 

સ્વયંસેવકો માટે શાખાની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ ભગવા ધ્વજને વંદન કરીને શરૂ થતી હતી. નાના પાલેકર લખે છે કે ડૉ. હેડગેવાર કોઈ પણ વ્યક્તિને ગુરુનો દરજ્જો આપવા માંગતા ન હતા. એક કાર્યક્રમમાં ડૉ. હેડગેવારે કહ્યું, "ભગવો ધ્વજ હજારો વર્ષોથી આ સંસ્કૃતિ માટે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત રહ્યો છે. વ્યક્તિ ગમે તેટલો મહાન હોય, તેમાં હંમેશા કેટલીક ખામીઓ રહે છે. તેથી કોઈપણ વ્યક્તિ નહીં, ભગવો ધ્વજ આપણો ગુરુ રહેશે." તેમની આવી દૂરની વિચારધારાના કારણે જ સંઘ પર ક્યારેય ભંડોળના અંગેના પ્રશ્ન ઉઠ્યા નથી.

સંઘ ગુરુદક્ષિણાથી જ ચાલે છે

સંઘના પહેલા ગુરુદક્ષિણા ઉત્સવમાં કુલ 84 રૂપિયા 50 પૈસા મળ્યા હતા. જે આજના ભાવે 10 થી 15,000 રૂપિયાની વચ્ચે હશે. કેટલાક સ્વયંસેવકોએ ગુરુદક્ષિણા તરીકે પોતાના અડધા પૈસા જેટલું પણ દાન આપ્યું હતું. આજે પણ સંઘ ગુરુદક્ષિણા બજેટ પર ચાલે છે. સેંકડો પ્રચારકો અને કાર્યાલયોનો ખર્ચ સ્વયંસેવકોના પોતાના ભંડોળમાંથી ચૂકવાય છે. તમે ક્યારેય સંઘના સ્વયંસેવકને તેમના સંગઠન માટે દાન માંગતો જોશો નહીં.

સંઘમાં ભંડોળ મેળવવાનો નવો વિચાર આ રીતે આવ્યો 

વાત એમ છે કે RSSની સ્થાપના થયાને ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા હતા. તેમ છતાં ત્યારે જરૂર પડ્યે વ્યક્તિઓ પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરાતું હતું. પછી એક નવી સિસ્ટમ લાગુ કરી. સંઘના કેટલાક સાથીઓએ લોટરી સિસ્ટમથી ભંડોળ એકત્ર કરવાનું સૂચન કર્યું, જ્યારે અન્ય લોકોએ નાટક ટિકિટ વેચવાનું સૂચન કર્યું. આનાથી વિચાર આવ્યો: આના સ્વયંસેવકો જ ભંડોળનું યોગદાન આપે અને બહારથી ભંડોળ સ્વીકારવાનું સંપૂર્ણપણે ટાળવું. આ નાણાં ગુપ્ત રીતે પરબિડીયાઓમાં એકત્રિત કરવા જોઈએ, જેથી અમીર અને ગરીબ બંને સાથે સમાન વર્તન થાય.