ભારતના 40% સ્નાતકો હજુ પણ બેરોજગાર, 40 વર્ષનું સૌથી મોટું રોજગાર સંકટ: અઝીમ પ્રેમજી રિપોર્ટનો ખળભળાટ

ભારત જ્યારે વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે દેશના યુવાધન અને રોજગાર ક્ષેત્રે (Job market) એક અત્યંત ચિંતાજનક ચિત્ર સામે આવ્યું છે. અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટી દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા લેટેસ્ટ રિપોર્ટ મુજબ, ઉચ્ચ શિક્ષણ (Higher education) મેળવ્યા હોવા છતાં દર 10 માંથી 4 યુવા સ્નાતકો (Young graduates) આજે પણ નોકરી માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. આ રિપોર્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે ડિગ્રી અને રોજગારક્ષમતા (Employability) વચ્ચે એક મોટું અંતર સર્જાયું છે.

ચાર દાયકાથી સ્થિતિ યથાવત: એક માળખાગત સમસ્યા (Structural Issue)

રિપોર્ટના સૌથી ચોંકાવનારા તારણોમાંનું એક એ છે કે આ કોઈ તાજેતરની મંદી નથી. 1983 થી લઈને 2023 સુધીના આંકડાઓ તપાસતા માલૂમ પડે છે કે સ્નાતકોમાં બેરોજગારીનો દર (Unemployment rate) સતત 35% થી 40% ની વચ્ચે જ રહ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલી અને બજારની જરૂરિયાતો વચ્ચે છેલ્લા 40 વર્ષથી એક માળખાગત ખામી (Structural defect) રહી છે, જે કોઈ પણ સરકાર ઉકેલી શકી નથી.

યુવાનોમાં બેરોજગારીના આંકડા 

રિપોર્ટમાં ઉંમર મુજબ બેરોજગારીનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે:

15 થી 25 વર્ષની વયના સ્નાતકો: આ જૂથમાં બેરોજગારીનો દર લગભગ 40% જેટલો ઉંચો છે.

25 થી 29 વર્ષની વયના સ્નાતકો: આ વયજૂથમાં બેરોજગારીનો દર આશરે 20% છે.

આનો અર્થ એ થયો કે યુવાનો જ્યારે તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત કરવા માંગે છે, ત્યારે તેમને સૌથી વધુ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે.

સ્થિર નોકરીઓ હજુ પણ સ્વપ્ન (Stable jobs out of reach)

જે નસીબદાર સ્નાતકોને નોકરી મળે છે, તેમની સ્થિતિ પણ બહુ સંતોષકારક નથી. રિપોર્ટ અનુસાર મોટાભાગના સ્નાતકોને અસંગઠિત ક્ષેત્ર (Informal sector) અથવા ટૂંકા ગાળાની તકો (Short-term opportunities) પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.

આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે, માત્ર 7% સ્નાતકો જ એક વર્ષની અંદર કાયમી પગારદાર હોદ્દા (Permanent salaried positions) મેળવવામાં સફળ રહે છે. બાકીના લોકોએ અનિશ્ચિતતામાં કામ કરવું પડે છે.

ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ પર જોખમ (Demographic Dividend at Risk)

ભારત પાસે હાલમાં 15 થી 29 વર્ષની વયના અંદાજે 367 મિલિયન લોકો છે, જેને ભારતનું 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ' (Demographic advantage) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ આ તક કાયમી નથી. રિપોર્ટ ચેતવણી આપે છે કે 2030 પછી કામ કરવાની ઉંમર ધરાવતી વસ્તીનો હિસ્સો ઘટવા લાગશે. જો આ સમયગાળામાં ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓ (Quality job creation) ન સર્જાય, તો આ વસ્તીનો લાભ લેવાને બદલે તે એક મોટું સામાજિક સંકટ બની શકે છે.

આર્થિક દબાણ અને શિક્ષણનો ત્યાગ (Economic Pressures)

મોંઘવારી અને આર્થિક તંગીના કારણે યુવાનોના શિક્ષણના નિર્ણયો પણ બદલાઈ રહ્યા છે. શિક્ષણમાં નોંધાયેલા (Enroled in education) યુવાનોનો હિસ્સો 2017 માં 38% હતો, જે 2024 ના અંત સુધીમાં ઘટીને 34% થઈ ગયો છે.

આર્થિક જરૂરિયાત (Financial necessity) ને કારણે અભ્યાસ છોડનારા યુવાનોની સંખ્યા 58% થી વધીને 72% થઈ ગઈ છે. યુવાનો હવે ભણવાને બદલે પરિવારને ટેકો આપવા માટે નાની-મોટી મજૂરી કરવા મજબૂર બન્યા છે.

રિવર્સ માઈગ્રેશન: ખેતી તરફ પાછા વળ્યા (Shift towards Agriculture)

કોરોનાકાળ (Post-pandemic) પછી રોજગારીના ક્ષેત્રમાં એક વિચિત્ર બદલાવ જોવા મળ્યો છે. સામાન્ય રીતે અર્થતંત્ર આગળ વધે તેમ લોકો ખેતી છોડીને મેન્યુફેક્ચરિંગ કે સર્વિસ સેક્ટરમાં જાય છે, પરંતુ ભારતમાં ઉલટું થયું છે, 2021-22 થી 2023-24 દરમિયાન ઉમેરાયેલી 83 મિલિયન નોકરીઓમાંથી આશરે 40 મિલિયન નોકરીઓ એકલી કૃષિ ક્ષેત્રમાં (Agricultural sector) વધી છે.

આ 'રિવર્સ ટ્રેન્ડ' (Reverse trend) ચિંતાજનક છે કારણ કે તે દર્શાવે છે કે શહેરોમાં ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓનો અભાવ છે અને લોકો મજબૂરીમાં ખેતી તરફ પાછા વળી રહ્યા છે.

અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીનો આ રિપોર્ટ એક લાલબત્તી સમાન છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવું એ હવે સારી નોકરીની ગેરંટી નથી રહી. સરકાર અને ઉદ્યોગ જગતે સાથે મળીને માત્ર નોકરીઓ જ નહીં, પણ 'સ્થિર અને સન્માનજનક રોજગાર' (Stable and decent employment) ઊભો કરવાની દિશામાં યુદ્ધના ધોરણે કામ કરવું પડશે. જો ભારત આ 40 વર્ષ જૂની કટોકટીનો ઉકેલ નહીં લાવે, તો દેશની પ્રગતિની ગતિ અવરોધાઈ શકે છે.