Vasuki Indicus / ગુજરાતમાંથી મળ્યાં 5 કરોડ વર્ષ જુના તેમજ બસ કરતા પણ લાંબા મહાકાય ‘વાસુકી’ નાગના અવશેષો, જાણો વિગત
છેલ્લું અપડેટ : 19 Apr 2024
Vasuki Indicus : ગુજરાતમાં IIT રૂરકીના વૈજ્ઞાનિકો પ્રો.સુનીલ બાજપાઈ અને દેબજીત દત્તાએ એક મોટી શોધ કરી છે. લગભગ 5 કરોડ વર્ષો પહેલા ભારતમાં એક સાપ ફરતો હતો જે બસ કરતા લાંબો અને મહાકાય હતો. આ સાપ એટલો વિશાળ હતો કે આજના સૌથી મોટા અજગર અને એનાકોન્ડા પણ તેની સામે નાના દેખાતા હશે. વૈજ્ઞાનિકોએ તેને Vasuki Indicus નામ આપ્યું છે.
'Vasuki' નામ ભગવાન શિવના ગળામાં વીંટળાયેલા નાગ પરથી રખાયું છે. 'Indicus' શબ્દનો અર્થ 'ભારતનો' થાય છે. વૈજ્ઞાનિકોએ આ નામથી બતાવ્યું છે કે આ સાપ ફક્ત ભારતમાં જ જોવા મળે છે અને તે ભગવાન શિવના ગળામાં રહેલા નાગરાજ જેટલો શક્તિશાળી અને વિશાળ હતો.
IIT રૂરકીના સંશોધકોએ દાવો કર્યો છે કે હવે લુપ્ત થઈ ગયેલો આ Vasuki Indicus સાપ કદાચ વિશ્વના સૌથી લાંબા સાપમાંથી એક હતો. આજના 6 મીટર (20 ફૂટ) એનાકોન્ડા અને અજગર આની સરખામણીમાં કંઈ નહોતા. આ સંશોધન અહેવાલ તાજેતરમાં Scientific Reports નામની જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો છે.
અગાઉ વૈજ્ઞાનિકો મગરના અવશેષો હોવાનું માનતા હતા
2005માં ઉત્તરાખંડના રૂરકીમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી (IIT)ના વૈજ્ઞાનિકોને ગુજરાતના કચ્છમાં કોલસાની ખાણમાંથી હાડપિંજરના 27 મોટા ટુકડા મળ્યા હતા. કેટલાંક હાડકાં એકબીજા સાથે જોડાયેલાં પણ જોવા મળ્યાં હતાં. ત્યારથી અત્યાર સુધી આ અવશેષોને વિશાળ મગર જેવા જીવના અવશેષો માનવામાં આવતા હતા. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકોએ ખુલાસો કર્યો છે કે તે ખરેખર વિશ્વના સૌથી મોટા સાપના અવશેષો છે.
આ હાડપિંજરના ટુકડાઓ સંપૂર્ણ વિકસિત પુખ્ત સાપના છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આટલો મોટો સાપ કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં હોઈ શકે તેના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. શક્ય છે કે તે સમયે વાતાવરણ તેમના માટે ખૂબ જ અનુકૂળ હોત, ખાવા માટે પુષ્કળ ખોરાક હશે અને તેનો શિકાર પણ કોઈએ નહીં કર્યો હોય.
રસપ્રદ વાત એ છે કે વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ Vasuki Indicus સાપની ઉત્પત્તિ ભારતમાં જ થઈ હોવી જોઈએ. લાખો વર્ષો પહેલા, આ સાપની પ્રજાતિ દક્ષિણ યુરેશિયા થઈને ઉત્તર આફ્રિકા પહોંચી હશે. આ સાપ એવા સમયે રહેતા હતા જ્યારે પૃથ્વીનું વાતાવરણ ગરમ હતું, એટલે કે સરેરાશ તાપમાન 28 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ હશે. આટલો મોટો સાપ ફક્ત આવા ગરમ વાતાવરણમાં જ જીવી શકે છે.
સંશોધનમાં વૈજ્ઞાનિકોને શું મળ્યું?
IIT રૂરકીના વૈજ્ઞાનિકોનો આ અહેવાલ લુપ્ત થઈ ગયેલાVasuki Indicus સાપ 'Madtsoideae'ના વિશેષ જૂથનો છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે આ સાપ લગભગ 10 કરોડ વર્ષો પહેલા ક્રેટેસિયસ સમયગાળાના અંતથી પ્લિસ્ટોસીન સમયગાળા સુધી પૃથ્વી પર જોવા મળ્યા હતા. તેઓ મુખ્યત્વે ગોંડવાના ખંડમાં રહેતા હતા. ગોંડવાનો પૃથ્વીનો ખૂબ જૂનો ખંડ હતો, જે પાછળથી અલગ ખંડોમાં તૂટી ગયો હતો.
ક્રેટેસિયસના અંતના સમયગાળા દરમિયાન, આ સાપ મેડાગાસ્કર, દક્ષિણ અમેરિકા, ભારત, આફ્રિકા અને યુરોપના દ્વીપસમૂહમાં જોવા મળ્યા હતા. પરંતુ પછીના સમયમાં તેઓ માત્ર ઉત્તર આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા પૂરતા જ મર્યાદિત રહ્યા.
અન્ય સાપથી કેવી રીતે અલગ છે વાસુકી?
Vasuki Indicus સાપના હાડકામાં કેટલાક ખાસ નિશાન જોવા મળ્યા છે જેનાથી તે અન્ય સાપ કરતા અલગ પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ સાપના કરોડરજ્જુના હાડકાં વચ્ચે નાના ખાડાઓ દેખાય છે, જે મોટાભાગે માત્ર મેડસોઇડી સાપમાં જ જોવા મળે છે. તેનો આકાર મેડસોઇડી સાપ જેવો છે. આ સાપમાં કેટલાક ખાસ અંગો જોવા મળ્યા ન હતા જે અન્ય સાપમાં હોય છે. આ તેને વધુ અલગ બનાવે છે.
વૈજ્ઞાનિકો 22 હાડકાંને કરોડરજ્જુના આગળના ભાગ સાથે જોડાયેલા ગણાવે છે કારણ કે તેમાં કોઈ ખાસ નિશાન જોવા મળ્યા નથી, જે કરોડના પાછળના ભાગમાં હોય છે.
Vasuki Indicus નાગની સૌથી અલગ બાબત એ છે કે તેના હાડકા અસાધારણ રીતે મોટા છે. અત્યાર સુધી જોવા મળતા અન્ય કોઈ મેડસોઈડ સાપનું હાડકું આનાથી મોટું નથી. તેમની કરોડરજ્જુનો આકાર કોદાળી જેવો હોય છે. કરોડરજ્જુની નીચેના હાડકાનો અમુક ભાગ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત નથી જે તેને વધુ અલગ બનાવે છે. આ સાપની કરોડરજ્જુ નીચે એક ભાગની કિનારી તીક્ષ્ણ છે.
મેડસોઇડ સાપનો ઇતિહાસ
મેડસોઇડી સાપ પ્રાચીન સમયમાં પૃથ્વી પર જોવા મળતા હતા. હવે તેમના અવશેષો વિવિધ ખંડોમાં જોવા મળે છે. વૈજ્ઞાનિકો એ સમજવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે કે આ સાપ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ કેવી રીતે પહોંચ્યા, કેવી રીતે ફેલાયા અને અમુક જગ્યાએ કેવી રીતે લુપ્ત થઈ ગયા. હવે આ નવા સાપ 'વાસુકી ઇન્ડિકસ'ની શોધ સાથે આ રહસ્ય વધુ જટિલ બની ગયું છે. આ સાપ ભારતના એક જૂના મેડસોઈડિયા સાપ અને ઉત્તર આફ્રિકામાં જોવા મળતા સાપના એક પ્રકાર સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.
આનાથી પ્રશ્ન થાય છે કે શું લાખો વર્ષો પહેલા ભારત અને આફ્રિકા વચ્ચે ખરેખર કોઈ જમીનમાર્ગ હશે જેના દ્વારા આ સાપ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ગયા હશે?
વાસુકી ઈન્ડીકસ કેટલો લાંબો હતો?
વાસુકી ઇન્ડિકસની લંબાઈનો અંદાજ કાઢવા વૈજ્ઞાનિકોએ તેના કરોડરજ્જુના સૌથી મોટા હાડકાંનો નજીકથી અભ્યાસ કર્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકોએ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને કેટલીક ગણતરીઓ કરી.
પ્રથમ પદ્ધતિમાં, પાછળના કરોડરજ્જુના બે ભાગો વચ્ચેની પહોળાઈને આધાર તરીકે ગણવામાં આવી હતી. બીજી પદ્ધતિમાં, કરોડરજ્જુના આગળના બે ભાગો વચ્ચેની પહોળાઈને આધાર તરીકે ગણવામાં આવી હતી. આ સંશોધનમાં, સૌથી મોટા હાડકાનો ઉપયોગ કરીને બંને પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને વાસુકી ઈન્ડીકસ સાપની લંબાઈનો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો હતો.
વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ વાસુકી 10.9 મીટર અને 12.2 મીટર લાંબો હશે. બીજી પદ્ધતિના આધારે, એવો અંદાજ છે કે તેની લંબાઈ 14.5 મીટરથી 15.2 મીટરની વચ્ચે હશે. જો કે, આ પરિણામોને સંપૂર્ણપણે સાચા ગણી શકાય નહીં, કારણ કે વૈજ્ઞાનિકોને કરોડરજ્જુના કેટલાક ભાગો મળ્યા નથી. ઉપરાંત, તે જાણી શકાયું નથી કે મેડસોઇડી સાપની કરોડરજ્જુમાં કેટલો તફાવત હતો તેથી અત્યાર સુધીના અંદાજો માત્ર એટલું સૂચવે છે કે વાસુકી ઇન્ડિકસ એક વિશાળ સાપ હતો અને તે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા સાપમાંનો એક હતો.
વાસુકી ઇન્ડિકસ આટલો લાંબો કેવી રીતે છે? કદાચ ટાઇટેનોબોઆ કરતાં પણ વધુ લાંબો!
વૈજ્ઞાનિકોએ અવલોકન કર્યું કે વાસુકી ઇન્ડિકસના કરોડરજ્જુના હાડકાં ટાઇટેનોબોઆ કે જેને અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો સાપ માનવામાં આવે છે, તેના હાડકાં કરતાં થોડા નાના છે. તેમ છતાં, વૈજ્ઞાનિકોની ગણતરી મુજબ વાસુકી ઇન્ડિકસની લંબાઈ ટિટાનોબોઆ કરતા વધારે હશે.
આવું કેમ છે? વૈજ્ઞાનિકો આ પરિણામોને સાચા માને છે. કારણ કે એક પદ્ધતિ ઘણા પ્રકારના જીવંત સાપના કરોડરજ્જુના ડેટા પર આધારિત છે. જ્યારે બીજી પદ્ધતિ સાપની માત્ર એક પ્રજાતિના ડેટા પર આધારિત છે. તેથી, અહેવાલમાં એવું માનવામાં આવે છે કે વાસુકી ઇન્ડિકસ ટિટાનોબોઆ કરતાં પણ લાંબો હશે.
