IDBI બેંકના વેચાણમાં સરકારનો મોટો ખુલાસો! બીજી વખત બિડિંગ કરવાથી સોદાની કિંમતમાં ₹3,917 કરોડનો વધારો થયો

IDBI બેંકના ખાનગીકરણ (Privatisation) અંગે ઉઠતા સવાલો વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે બીજી વખત બિડિંગ કરાવવાના નિર્ણયનો બચાવ કર્યો છે. નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયાથી સરકાર અને LICને મળનારી સોદાની કિંમતમાં ₹3,917 કરોડનો વધારો થયો છે, જ્યારે સંભવિત કર જવાબદારી (Tax Liability) માત્ર ₹627 કરોડની હતી.

ભારતની સરકારી બેંકોના ખાનગીકરણની દિશામાં એક મોટું પગલું ગણાતા IDBI બેંકના વેચાણને લઈને કેન્દ્ર સરકારે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. નાણા મંત્રાલયે 29 ઓક્ટોબરે જાહેર કરેલી સ્પષ્ટતામાં જણાવ્યું છે કે બેંકના વેચાણ માટે બીજી વખત બિડિંગ (Bidding) કરાવવાનો નિર્ણય યોગ્ય હતો. સરકારનો દાવો છે કે આ નિર્ણયથી સોદાની કિંમતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો અને સરકાર તેમજ ભારતીય જીવન વીમા નિગમ (LIC)ને વધુ આર્થિક લાભ મળ્યો.

14 ઓક્ટોબરે સરકારે કેનેડાની Fairfax Financial Holdingsને IDBI બેંકનો 60.72 ટકા હિસ્સો આશરે ₹53,000 કરોડમાં વેચવાની મંજૂરી આપી હતી. આ સોદો જરૂરી નિયમનકારી મંજૂરીઓ (Regulatory Approvals)ને આધીન છે.

બીજી બિડિંગથી ₹3,917 કરોડનો વધારાનો ફાયદો

નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે, બેંકના મૂલ્યાંકન (Valuation) દરમિયાન કેટલાક વિવાદિત કરવેરા દાવાઓ (Disputed Tax Demands)ને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા હતા. આ વધારાની જવાબદારી અંગે યોગ્ય સુરક્ષા આપવાની માંગ તમામ લાયક બિડર્સ (Qualified Bidders) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

સરકારે આ માંગને ધ્યાનમાં રાખીને વધારાની કર જવાબદારી માટે વળતર આપવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. મંત્રાલયે જણાવ્યું કે આ સંભવિત જવાબદારી માત્ર ₹627 કરોડ જેટલી હતી, જ્યારે તેના કારણે બિડમાં મળેલી કિંમતમાં ₹3,917 કરોડનો વધારો થયો હતો.

સરકારના મતે, આ વ્યવસ્થાથી સોદાની કુલ કિંમતમાં વધારો થયો અને કેન્દ્ર સરકાર તથા LICને વધુ લાભ મળ્યો. મંત્રાલયે એમ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ રકમની ભરપાઈ માત્ર ત્યારે જ કરવાની રહેશે, જ્યારે સંબંધિત વધારાની કર માંગ ખરેખર ચૂકવવામાં આવે.

બીજી વખત બિડિંગ કરાવવાનો નિર્ણય કેમ લેવાયો?

IDBI બેંકના વેચાણ માટે પ્રથમ બિડિંગ પ્રક્રિયા નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એન્ડ પબ્લિક એસેટ મેનેજમેન્ટ (DIPAM) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી હતી. જોકે, સૌથી વધુ બોલી લગાવનાર બિડર (Highest Bidder)ની ઓફર પણ નક્કી કરેલી અનામત કિંમત (Reserve Price) કરતાં ઓછી હતી.

આવી સ્થિતિમાં આગળ શું કરવું તે અંગે DIPAMની આંતરિક માર્ગદર્શિકામાં કોઈ નિશ્ચિત પ્રક્રિયા ન હતી. તેથી સરકારને બીજી બિડિંગ અથવા બેસ્ટ ઓફર રાઉન્ડ (Best Offer Round) હાથ ધરવાની જરૂર પડી હતી.

નાણા મંત્રાલયે જણાવ્યું કે આ નિર્ણય કેબિનેટ કમિટી ઓન ઇકોનોમિક અફેર્સ (CCEA) દ્વારા સોંપવામાં આવેલી સત્તા હેઠળ કોર ગ્રૂપ ઓફ સેક્રેટરીઝ ઓન ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ (CGD) દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો.

સરકારે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે બીજી બિડિંગ દરમિયાન અનામત કિંમતમાં કોઈ વધારો કે ઘટાડો કરવામાં આવ્યો નહોતો. પ્રથમ તબક્કાની બિડિંગમાં મળેલી ઓફરો મંજૂર ન થતાં તે પ્રક્રિયા પૂર્ણ ગણવામાં આવી હતી.

મૂલ્યાંકનની પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી હતી ગુપ્ત

સરકારે IDBI બેંકના મૂલ્યાંકન માટે ડબલ બ્લાઇન્ડ પ્રક્રિયા (Double-Blind Valuation Process) અપનાવી હતી. આ પદ્ધતિમાં બિડર્સને મૂલ્યાંકનની વિગતોની જાણ નહોતી અને મૂલ્યાંકન કરતી એજન્સીઓને બિડની રકમ વિશે માહિતી આપવામાં આવી નહોતી.

એપ્રિલ 2026માં CGD દ્વારા સમગ્ર મૂલ્યાંકન પદ્ધતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ બે સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન એજન્સીઓ (Independent Valuation Agencies)ને બેંકની કિંમત નક્કી કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

બે અલગ સલાહકારોએ સ્વતંત્ર રીતે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બેંકનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. તેમાં માર્કેટ મલ્ટિપલ મેથડ (Market Multiple Method) અને કમ્પેરેબલ કંપની મેથડ (Comparable Company Method)નો સમાવેશ થાય છે. સરકારી ક્ષેત્રની અન્ય બેંકોને સરખામણી માટે આધાર બનાવવામાં આવી હતી.

Fairfax Financial Holdings સાથે ₹53,000 કરોડનો સોદો

14 ઓક્ટોબરે કેન્દ્ર સરકારે કેનેડાની Fairfax Financial Holdingsને IDBI બેંકનો 60.72 ટકા હિસ્સો વેચવાની મંજૂરી આપી હતી. આ સોદામાં કેન્દ્ર સરકારનો 30.48 ટકા હિસ્સો આશરે ₹26,620 કરોડનો છે, જ્યારે LICનો 30.24 ટકા હિસ્સો આશરે ₹26,440 કરોડનો છે.

Fairfax કંપની પ્રતિ શેર ₹81ના ભાવે આ હિસ્સો ખરીદશે. જ્યારે બે સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન એજન્સીઓએ બેંકની યોગ્ય કિંમત (Fair Value) પ્રતિ શેર ₹75.99 નક્કી કરી હતી. આમ, ખરીદીની ઓફર મૂલ્યાંકન કરતાં વધુ છે.

હાલમાં કેન્દ્ર સરકાર પાસે IDBI બેંકનો 45.48 ટકા અને LIC પાસે 49.24 ટકા હિસ્સો છે. સોદો પૂર્ણ થયા બાદ સરકાર પાસે આશરે 15 ટકા અને LIC પાસે લગભગ 19 ટકા હિસ્સો રહેવાની શક્યતા છે. એટલે કે વેચાણ બાદ પણ બંને સંસ્થાઓ પાસે બેંકમાં બાકી હિસ્સેદારી રહેશે.

સરકાર અને LICને ભવિષ્યમાં પણ મળી શકે લાભ

નાણા મંત્રાલયે જણાવ્યું કે સરકાર અને LIC બાકી રહેલો હિસ્સો જાળવી રાખશે, જેથી બેંકના વ્યૂહાત્મક પુનર્ગઠન (Strategic Restructuring) બાદ તેની કિંમતમાં વધારો થાય તો ભવિષ્યમાં પણ તેમને તેનો લાભ મળી શકે.

IDBI બેંકનું વેચાણ ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. હવે આ સોદો જરૂરી મંજૂરીઓ બાદ ક્યારે પૂર્ણ થાય છે અને નવી માલિકી હેઠળ બેંકની કામગીરીમાં કેવા ફેરફારો થાય છે તેના પર નજર રહેશે.