અડધાથી વધુ કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટમાં માત્ર 3 દિવસ ચાલે એટલો જ સ્ટોક, દેશમાં વીજળી સંકટનો ખતરો!

ભારતમાં વીજળીની વધતી માગ વચ્ચે કોલસાની અછત (Coal Shortage) અંગે ચિંતા વધી છે. દેશના લગભગ અડધા કોલસા આધારિત વીજળી મથકો (Coal-fired Power Plants) પાસે ત્રણ દિવસથી પણ ઓછો કોલસાનો જથ્થો બચ્યો હોવાનું સરકારી આંકડામાં સામે આવ્યું છે. અસામાન્ય ગરમીને કારણે વીજળીનો વપરાશ વધ્યો છે, જ્યારે નબળા ચોમાસાની અસરથી જળવિદ્યુત ઉત્પાદન (Hydropower Generation) ઘટ્યું છે. પરિણામે વીજળીની માગ પૂરી કરવા કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન પર વધુ આધાર રાખવો પડી રહ્યો છે.

દેશના 96 પાવર પ્લાન્ટમાં કોલસાનો ગંભીર અભાવ

સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (Central Electricity Authority – CEA)ના આંકડા અનુસાર, 19 ઑક્ટોબર સુધીમાં દેશના કુલ 191 કોલસા આધારિત વીજળી મથકોમાંથી 96 મથકો પાસે ગંભીર શ્રેણીમાં આવે એટલો ઓછો કોલસાનો જથ્થો હતો. સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં આવા મથકોની સંખ્યા 60 હતી. એટલે કે, થોડા જ સમયમાં કોલસાના ઓછા જથ્થાનો સામનો કરતા વીજળી મથકોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

જે વીજળી મથક પાસે ત્રણ દિવસથી ઓછા સમય સુધી વીજ ઉત્પાદન કરી શકાય એટલો કોલસો ઉપલબ્ધ હોય તેને ગંભીર સ્થિતિ (Critical Stock Position)માં ગણવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિ વીજ ઉત્પાદન અને વીજ પુરવઠાના આયોજન સામે પડકાર ઊભો કરી શકે છે.

ગરમી વધતાં વીજળીની માગમાં મોટો ઉછાળો

દેશમાં સામાન્ય કરતાં વધુ તાપમાન અને ગરમીની સ્થિતિને કારણે વીજળીનો વપરાશ વધ્યો છે. પંખા, એર કન્ડિશનર અને અન્ય ઠંડકનાં સાધનોનો ઉપયોગ વધવાથી વીજળીની માગ પર દબાણ વધી રહ્યું છે.

અહેવાલમાં જણાવ્યા અનુસાર, દૈનિક મહત્તમ વીજ માગ (Peak Power Demand) ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણીમાં આશરે 45થી 50 ગીગાવોટ વધુ રહી હોવાનું નોંધાયું છે. આટલી મોટી વધારાની માગને પહોંચી વળવા વીજળી મથકોએ વધુ ઉત્પાદન કરવું પડે છે, જેના કારણે કોલસાનો વપરાશ પણ વધે છે.

નબળા ચોમાસાથી જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો

કોલસાની અછત પાછળ માત્ર વધતી માગ જ નહીં, પરંતુ જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો પણ એક મહત્વનું કારણ છે. નબળા ચોમાસાની અસરથી જળાશયો અને જળવિદ્યુત ઉત્પાદન પર દબાણ વધ્યું છે.

CEAના આંકડા અનુસાર, સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ગયા વર્ષની સરખામણીમાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદનમાં 13.3 ટકાનો વધારો થયો હતો, જ્યારે જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં 20 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. એટલે કે, જળવિદ્યુતમાંથી મળતી વીજળી ઘટતાં કોલસા આધારિત વીજ મથકો પર વધુ ઉત્પાદન કરવાની જવાબદારી આવી છે.

સપ્ટેમ્બરમાં વીજળીની અછત વધી

વીજળીનું ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું હોવા છતાં વધતી માગને કારણે પુરવઠા અને માગ વચ્ચેનું અંતર વધ્યું હતું. અહેવાલ મુજબ, સપ્ટેમ્બરમાં વીજળીની અછત (Power Supply Deficit) 560 મિલિયન કિલોવોટ-કલાક સુધી પહોંચી હતી. ઑગસ્ટ 2023 પછીનો આ સૌથી ઊંચો આંકડો હોવાનું જણાવાયું છે.

આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે માત્ર વીજ ઉત્પાદન વધારવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી. ઉત્પાદન માટે જરૂરી ઇંધણનો પૂરતો જથ્થો જાળવવો અને વધતી માગને અનુરૂપ વીજળીનું આયોજન કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

કોલસાની સપ્લાઈ વધારવાના પ્રયાસો

કોલસાના ઓછા સ્ટોકની સ્થિતિ વચ્ચે કોલસા મંત્રાલયે ગયા અઠવાડિયે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ (Thermal Power Plants) સુધી કોલસાની સપ્લાઈ વધારવા માટે પગલાં જાહેર કર્યાં હતાં. જોકે, અહેવાલમાં જણાવ્યા અનુસાર, કોલસાનો કુલ જથ્થો ઑક્ટોબરની શરૂઆતથી આશરે પાંચ ટકા ઘટ્યો છે.

વીજળી મથકો સુધી સમયસર કોલસો પહોંચે અને પરિવહન વ્યવસ્થા અસરકારક રહે તે હવે મહત્વનું બની ગયું છે. જો કોલસાનો પુરવઠો માગ પ્રમાણે નહીં વધે, તો વધુ વીજળીની જરૂરિયાત ધરાવતા સમયગાળામાં વીજ ઉત્પાદન જાળવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

નવીનીકરણીય ઊર્જા છતાં કોલસા પર આધાર કેમ?

ભારતમાં સૌર ઊર્જા (Solar Energy) અને પવન ઊર્જા (Wind Energy) સહિત બિનઅશ્મિભૂત ઊર્જા (Non-fossil Energy)ની ક્ષમતા વધી રહી છે. જોકે, આ ઊર્જાના ઉત્પાદનમાં સમય અને હવામાન પ્રમાણે ફેરફાર થતો હોવાથી જરૂરિયાતના દરેક સમયે તેનો પૂરતો ઉપયોગ શક્ય બનતો નથી.

ઊર્જા સંગ્રહ (Energy Storage) માટે મોટા પાયે બેટરી અને અન્ય વ્યવસ્થાઓની મર્યાદા પણ એક પડકાર છે. દિવસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વધારાની સૌર ઊર્જાનો સંગ્રહ કરીને રાત્રે અથવા માગ વધે ત્યારે ઉપયોગ કરવા માટે વધુ સંગ્રહ ક્ષમતાની જરૂર પડે છે.

આ કારણે કોલસા આધારિત વીજળી મથકો દેશની વીજળી વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યાં છે. વધતી માગ, ઘટતો કોલસાનો જથ્થો અને જળવિદ્યુત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો—આ ત્રણેય પરિબળોએ વીજ ક્ષેત્ર પર દબાણ વધાર્યું છે.

હવે આગળ શું?

હાલની સ્થિતિમાં વીજળી મથકો માટે પૂરતો કોલસો ઉપલબ્ધ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. સાથે જ વીજળીની માગનું યોગ્ય આયોજન, કોલસાના પરિવહનમાં ઝડપ અને ઊર્જા સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો કરવો પણ જરૂરી છે.

જોકે, કોલસાના ઓછા જથ્થાનો અર્થ દેશભરમાં તાત્કાલિક વીજકાપ થશે જ એવો નથી. વાસ્તવિક અસર સ્થાનિક વીજ માગ, ઉપલબ્ધ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને કોલસાના પુરવઠા પર આધારિત રહેશે. તેમ છતાં, જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો વીજળી વ્યવસ્થા સામે પડકારો વધી શકે છે.