બાંગ્લાદેશમાં મજૂરોનો આક્રોશ: પગાર વધારાની માંગ સાથે ગારમેન્ટ ફેક્ટરીઓમાં તોડફોડ અને આગચંપી

ઢાકા અને ગાઝીપુર સહિતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં મજૂરોના આંદોલનને કારણે સ્થિતિ તંગ બની છે. પગાર વધારવાની માંગ સાથે રસ્તા પર ઉતરેલા ગારમેન્ટ (Garment) ફેક્ટરીના કર્મચારીઓએ અનેક સ્થળોએ વાહનવ્યવહાર ખોરવી નાખ્યો હતો. કેટલાક વિસ્તારોમાં તોડફોડ અને આગચંપીની ઘટનાઓ પણ સામે આવી છે. આ ઘટનાને પગલે સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધારી દેવામાં આવી છે.

₹23 હજારના માસિક પગારની માંગ, હાલ માત્ર ₹9,500 મળે છે

બાંગ્લાદેશના ગારમેન્ટ ઉદ્યોગમાં કામ કરતા કર્મચારીઓએ લઘુત્તમ માસિક વેતન (Minimum Monthly Wage) વધારીને 30,000 બાંગ્લાદેશી ટાકા કરવાની માંગ કરી છે. ભારતીય ચલણ પ્રમાણે આ રકમ અંદાજે ₹23,000 જેટલી થાય છે.

હાલમાં ગારમેન્ટ ક્ષેત્રના કામદારો માટે નક્કી કરવામાં આવેલું લઘુત્તમ માસિક વેતન 12,500 ટાકા એટલે કે આશરે ₹9,500 છે. મજૂરોનું કહેવું છે કે મોંઘવારીમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે, જ્યારે તેમની આવકમાં તે પ્રમાણે વધારો થયો નથી. ખાદ્યપદાર્થો, મકાનનું ભાડું, પરિવહન અને આરોગ્યસંભાળ પાછળનો ખર્ચ વધતાં વર્તમાન પગારમાં ઘર ચલાવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

મજૂરોનું માનવું છે કે લઘુત્તમ વેતનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવામાં નહીં આવે તો તેમની આર્થિક સ્થિતિ વધુ કથળશે. આ જ કારણસર હજારો કર્મચારીઓએ કામકાજ બંધ કરીને વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ કર્યું છે.

 

ગાઝીપુરમાં હિંસક પ્રદર્શન, પોલીસ બોક્સને આગ ચાંપી

રવિવાર, 1 નવેમ્બરના રોજ ગાઝીપુર વિસ્તારમાં મજૂરોનું આંદોલન ઉગ્ર બન્યું હતું. કાલિયાકૈર ઉપજિલ્લાના સફીપુર બજાર, ચંદ્રા પલ્લી બિદ્યુત, મૌચાક અને તેલીચાલા સહિતના વિસ્તારોમાં કામદારોએ રસ્તા પર ઉતરીને સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા. મજૂરોએ ઢાકા-ટાંગાઇલ હાઇવે (Dhaka-Tangail Highway) પર અનેક સ્થળોએ રસ્તો રોકી દીધો હતો. જેના કારણે વાહનવ્યવહાર સંપૂર્ણપણે ખોરવાયો હતો અને હાઇવે પર વાહનોની લાંબી કતારો લાગી હતી. પ્રદર્શન દરમિયાન કોનાબારી વિસ્તારમાં હાઇવેની વચ્ચે આવેલા પોલીસ બોક્સ (Police Box)માં આગ લગાડવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત કેટલાક સ્થળોએ પથ્થરમારો, તોડફોડ અને આગચંપીની ઘટનાઓ પણ બની હતી. સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે બાંગ્લાદેશ બોર્ડર ગાર્ડ (BGB)ની પાંચ પ્લાટૂન તૈનાત કરવામાં આવી હતી. પોલીસ અને સુરક્ષા દળોએ પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી હતી.

 

ઢાકામાં પણ રસ્તા પર ઉતર્યા હજારો કર્મચારીઓ

માત્ર ગાઝીપુર જ નહીં, પરંતુ બાંગ્લાદેશની રાજધાની ઢાકામાં પણ મજૂરોનું આંદોલન જોવા મળ્યું હતું. મીરપુર-10 ચાર રસ્તા પર મોટી સંખ્યામાં ગારમેન્ટ કર્મચારીઓ એકઠા થયા હતા અને રસ્તો રોકીને વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. મીરપુરના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી આવેલા કામદારોએ લઘુત્તમ વેતન વધારવાની માંગ સાથે સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા. રસ્તો બંધ થવાને કારણે આસપાસના વિસ્તારોમાં ટ્રાફિક જામની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને મીરપુર-10 મેટ્રો સ્ટેશનના પ્રવેશદ્વાર પણ બંધ કરવાની ફરજ પડી હતી. પોલીસે ઘટનાસ્થળે પહોંચીને પરિસ્થિતિ સંભાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ પહેલાં પણ મીરપુર, અશુલિયા અને અન્ય ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામદારોએ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. કેટલાક વિસ્તારોમાં પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે ઘર્ષણ થયું હતું.

 

45થી વધુ ફેક્ટરીઓમાં કામકાજ ઠપ, ઉત્પાદન પર અસર

મજૂરોના વિરોધની સીધી અસર બાંગ્લાદેશના ગારમેન્ટ ઉદ્યોગ પર પડી રહી છે. ગાઝીપુરમાં 1 નવેમ્બરના રોજ ઓછામાં ઓછી 45 ગારમેન્ટ ફેક્ટરીઓમાં રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. જ્યારે અશુલિયા અને મીરપુર જેવા વિસ્તારોમાં પણ અનેક ફેક્ટરીઓનું કામકાજ બંધ રાખવામાં આવ્યું હતું. કેટલાક વિસ્તારોમાં મજૂરોએ ફેક્ટરીઓમાંથી બહાર આવીને રસ્તા પર વિરોધ શરૂ કર્યો હતો. પરિણામે ઉત્પાદન (Production), પરિવહન અને સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) પર અસર થવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો માટે આ સ્થિતિ ચિંતાનો વિષય બની છે, કારણ કે લાંબા સમય સુધી ઉત્પાદન બંધ રહે તો વિદેશી ઓર્ડર સમયસર પૂરા કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. તેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ખરીદદારોને માલની ડિલિવરીમાં વિલંબ થઈ શકે છે અને ફેક્ટરીઓની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે.

 

સરકાર એક્શનમાં, છ સભ્યોનું નવું વેતન બોર્ડ બનાવ્યું

મજૂરોના ઉગ્ર વિરોધ વચ્ચે બાંગ્લાદેશ સરકારે લઘુત્તમ વેતન નક્કી કરવા માટે છ સભ્યોનું નવું વેતન બોર્ડ (Wage Board) બનાવવાની જાહેરાત કરી છે. બાંગ્લાદેશના શ્રમ અને રોજગાર મંત્રી અરિફુલ હક ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર કામદારોની માંગણીઓને ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. કામદારોના પ્રતિનિધિઓ અને ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ આ બોર્ડની રચના કરવામાં આવી છે. સરકારે મજૂરોને વિરોધ પ્રદર્શન સમાપ્ત કરીને ફરીથી કામ પર પાછા ફરવાની અપીલ કરી છે. જોકે, બોર્ડની રચનાની જાહેરાત બાદ પણ વિવિધ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં વિરોધ પ્રદર્શન ચાલુ રહ્યા હતા.

 

વેતન બોર્ડમાં કોને સ્થાન મળ્યું?

નવા છ સભ્યોના વેતન બોર્ડમાં સરકાર, ફેક્ટરી માલિકો, કામદારો અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રના પ્રતિનિધિઓને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

• અધ્યક્ષ: વરિષ્ઠ જિલ્લા અને સત્ર ન્યાયાધીશ શેખ અશફાકુર રહેમાન.

• ઉદ્યોગપતિઓના પ્રતિનિધિ: BGMEAના ડિરેક્ટર એ.બી.એમ. શમસુદ્દીન.

• ઉદ્યોગપતિઓના અન્ય પ્રતિનિધિ: બાંગ્લાદેશ એમ્પ્લોયર્સ ફેડરેશનના આસિફ અયૂબ.

• કામદારોના પ્રતિનિધિ: BGIWFના મહાસચિવ બાબુલ અખ્તર.

• કામદારોના અન્ય પ્રતિનિધિ: બાંગ્લાદેશ જાતીયતાબાદી શ્રમિક દળના અધ્યક્ષ અનવર હુસૈન.

• સ્વતંત્ર પ્રતિનિધિ: ઢાકા યુનિવર્સિટીના લોકપ્રશાસન વિભાગના પ્રોફેસર મોસલેહ ઉદ્દીન અહમદ.

કામદારોના પ્રતિનિધિ બાબુલ અખ્તરે વેતન બોર્ડની રચનાની માહિતી મળ્યાની પુષ્ટિ કરી હતી અને સરકાર દ્વારા વહેલી તકે તેની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવશે તેવી આશા વ્યક્ત કરી હતી.

 

બાંગ્લાદેશની અર્થવ્યવસ્થામાં ગારમેન્ટ ઉદ્યોગનું મોટું યોગદાન

બાંગ્લાદેશની અર્થવ્યવસ્થામાં ગારમેન્ટ ઉદ્યોગ (Garment Industry) અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. આ ઉદ્યોગમાં અંદાજે 40 લાખથી વધુ લોકો રોજગારી મેળવે છે અને દેશમાં લગભગ 4,000 નોંધાયેલી ગારમેન્ટ ફેક્ટરીઓ કાર્યરત છે. બાંગ્લાદેશ ચીન પછી વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો કપડાંનો નિકાસકાર (Garment Exporter) છે. દેશના કુલ નિકાસમાં આ ઉદ્યોગનો હિસ્સો 80 ટકાથી વધુ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વર્ષ 2025-26 દરમિયાન બાંગ્લાદેશમાંથી આશરે 38.70 અબજ ડોલરના ગારમેન્ટની નિકાસ કરવામાં આવી હતી. બાંગ્લાદેશમાં બનેલાં કપડાં વિશ્વના 150થી વધુ દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે. આ ઉદ્યોગ દેશના જીડીપી (GDP)માં પણ આશરે 10 ટકા યોગદાન આપે છે. આવી સ્થિતિમાં મજૂરોનું આંદોલન લાંબું ચાલે તો તેની અસર માત્ર ફેક્ટરી માલિકો કે કર્મચારીઓ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ દેશની નિકાસ આવક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પણ પડી શકે છે.

 

હવે સરકાર સામે બેવડો પડકાર

એક તરફ મજૂરો મોંઘવારીને ધ્યાનમાં રાખીને માસિક 30,000 ટાકા લઘુત્તમ વેતનની માંગ કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ફેક્ટરી માલિકો ઉત્પાદન ખર્ચ, ઊર્જાની અછત અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની અનિશ્ચિતતા જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. સરકાર માટે મજૂરોની આર્થિક મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ લાવવાની સાથે ગારમેન્ટ ઉદ્યોગનું ઉત્પાદન અને નિકાસ પણ જાળવી રાખવાનો પડકાર છે. હવે નવા વેતન બોર્ડની ચર્ચા અને ભલામણો બાદ સરકાર મજૂરોની માંગ અંગે શું નિર્ણય લે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. વેતનમાં વધારો કરવા અંગે સત્તાવાર નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી આંદોલન શાંત પડશે કે વધુ ઉગ્ર બનશે તે જોવું મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.