ભારતમાં જન્મદર વૃદ્ધિ 'હમ દો હમારે દો' કરતાં ઓછો, આ દેશોમાં તો એક બાળક પણ મુશ્કેલ

થોડા દાયકા પહેલાં ભારતમાં વસ્તી વધારો ચિંતાનો મુદ્દો હતો, પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.  હાલમાં, ભારત વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ પણ બની ગયો છે, પરંતુ હવે વસ્તી વૃદ્ધિમાં અચાનક વિરામ લાગે છે. તેની અસર આગામી કેટલાક દાયકાઓમાં જોઈ શકાય છે. વિશ્વ બેંકના 2023ના ડેટા અનુસાર, ભારતમાં વસ્તી વૃદ્ધિ હવે 'હમ દો હમારે દો' નીતિથી પાછળ રહી ગઈ છે. વિશ્વ બેંક અનુસાર, ભારતમાં જન્મ દર હવે 1.98 છે, જ્યારે એવું માનવામાં આવે છે કે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ માટે તે 2.1 હોવો જોઈએ. ભારતમાં એવા પરિવારોની સંખ્યા ઝડપથી વધી છે જેમને ફક્ત એક જ બાળક છે અથવા તેઓ કોઈ બાળક પેદા કરવા માંગતા નથી. એવું માનવામાં આવે છે કે તેની અસર જોવા મળી છે.

જન્મ દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી ઘણો નીચે

એટલું જ નહીં, દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન, રશિયા, ઇટાલી જેવા દેશોમાં પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. અહીં જન્મ દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી ઘણો નીચે ગયો છે. આશ્ચર્યજનક આંકડો દક્ષિણ કોરિયાનો છે, અહીં જન્મ દર હવે ફક્ત 0.72 છે. આનો અર્થ એ છે કે એક દંપતી હવે સરેરાશ એક પણ બાળક પેદા કરી રહ્યું નથી. આ ઉપરાંત, પડોશી દેશ ચીનમાં આ આંકડો 1 છે અને જાપાનમાં તે 1.2 છે. સિંગાપોરમાં તે 0.97 અને અમેરિકામાં 1.62 અને ફ્રાન્સમાં 1.66 છે. આ રીતે, વિશ્વના મોટાભાગના મોટા દેશોનો જન્મ દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે ગયો છે.

પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોમાં જ જન્મ દર વધારે

જો આપણે આખી દુનિયાની વાત કરીએ, તો આ સરેરાશ 2.2 હતી, જે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી થોડી વધારે છે. હાલમાં, ફક્ત આફ્રિકન દેશો અને પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોમાં જ જન્મ દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ કરતા ઘણો વધારે છે. મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ઘટતા જન્મ દરને કારણે, બજારના નબળા પડવા, શ્રમબળમાં ઘટાડો અને વૃદ્ધ વસ્તીના વધુ બોજ અંગે ચિંતા વધી રહી છે. આ જ કારણ છે કે જાપાન, રશિયા અને ચીન જેવા દેશો પણ બાળકો પેદા કરવા પર ઘણા સરકારી લાભોની જાહેરાત કરી રહ્યા છે.

જન્મદર આટલી ઝડપથી કેમ ઘટી રહ્યો છે?

જાપાનમાં પરિસ્થિતિ એવી છે કે ત્યાં સતત 16મા વર્ષે વસ્તી ઘટી છે. આનો અર્થ એ થયો કે મૃત્યુની સંખ્યા જન્મની સંખ્યા કરતા વધુ થઈ ગઈ છે. ઓછા બાળકો જન્મી રહ્યા છે અને તેની સીધી અસર વસ્તીમાં ઘટાડાના સ્વરૂપમાં દેખાય છે. નિષ્ણાતો માને છે કે વિશ્વનો કૃષિથી ઔદ્યોગિકીકરણ તરફનો વળાંક પણ આનું કારણ છે. હવે શ્રમબળની જરૂરિયાત પહેલા કરતા ઓછી થઈ ગઈ છે. આ ઉપરાંત, શહેરી જીવનમાં તબીબી, શિક્ષણ, જીવનશૈલી ખર્ચમાં વધારો થયો છે. આને કારણે, લોકો તેમની જીવનશૈલી સાથે સમાધાન કરવા માંગતા નથી અને વસ્તીને મર્યાદિત રાખી રહ્યા છે.

ઓછા જન્મદરના કેટલાક ફાયદા પણ છે

સમાજશાસ્ત્રીઓ માને છે કે નીચા જન્મદરનું એક કારણ સ્ત્રીઓની સ્વતંત્રતા છે, જે ભૂતકાળની તુલનામાં વધી છે. તેઓ હવે પ્રજનન અંગે પોતાના નિર્ણયો લઈ રહી છે. આ ઉપરાંત, મોટી સંખ્યામાં સ્ત્રીઓ હવે કામ કરી રહી છે. નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને ઉચ્ચ શિક્ષણને કારણે, સ્ત્રીઓને પણ અમુક હદ સુધી સ્વાયત્તતા મળી છે. આ કારણે, તેઓ પોતાની જાતે નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે અને તેના કારણે જન્મ દર ઘટી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, બીજો ફાયદો એ છે કે વસ્તીમાં ઘટાડો થવાને કારણે, જન્મેલા બાળકોના જીવનધોરણમાં પણ સુધારો થઈ રહ્યો છે. આરોગ્ય સુવિધાઓમાં સુધારાને કારણે, બાળકોનું આયુષ્ય વધ્યું છે. આ કારણે પણ લોકો હવે ઓછા બાળકો પેદા કરવા માંગે છે.