વર્ષ 1993નો CIAનો ગુપ્ત દસ્તાવેજ પાકિસ્તાનનો ભારત પ્રત્યેના ડરને કરે છે ઉજાગર

1993માં CIA દ્વારા જાહેર કરાયેલ એક દસ્તાવેજ જે પાકિસ્તાનના ભારત પ્રત્યેના ડરને ઉજાગર કરે છે. 1993માં, CIAએ એક ગુપ્ત દસ્તાવેજને જાહેર કર્યો હતો. જેના પાછળનો સ્પષ્ટ વિચાર એ છે કે પાકિસ્તાન ભારતથી ડરે છે.

જમ્મુ કાશ્મીરના પહેલગામના બૈસરન ખીણમાં પ્રવાસીઓ પર થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં 26 લોકો માર્યા ગયા હતા અને 20 થી વધુ ઘાયલ થયા હતા. એક ઘાસનું મેદાન જ્યાં પરિવારો આરામ કરતા હતા તે તેમના પ્રિયજનો માટે કબ્રસ્તાન બની ગયું. રેઝિસ્ટન્સ ફ્રન્ટ (TRF), એક જૂથ જે પ્રતિબંધિત લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) ની એક વિંગ માનવામાં આવે છે અને પાકિસ્તાનના ગુપ્તચર તંત્ર દ્વારા સમર્થિત છે, તે આ હુમલા સાથે જોડાયેલું છે. પાકિસ્તાન સંડોવણીનો ઇનકાર કરે છે.

પરંતુ આ નવીનતમ દુર્ઘટના પાછળ એક દાયકાઓ જૂની વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે - જે યુએસ ગુપ્તચર એજન્સીઓએ આવતી જોઈ. 1993માં, સીઆઈએએ એક ગુપ્ત મૂલ્યાંકન જાહેર કર્યું. આ પાછળ છુપાયેલો વિચાર એ છે કે પાકિસ્તાન ભારતથી ડરે છે. ફક્ત આર્થિક કે લશ્કરી રીતે જ નહીં, પણ અસ્તિત્વની દ્રષ્ટિએ પણ. આ દસ્તાવેજ, નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ એસ્ટિમેટ (NIE) એ ભારત-પાકિસ્તાન ગતિશીલતાનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને એક નિષ્કર્ષ રજૂ કર્યો હતો: જો યુદ્ધ ફાટી નીકળશે, તો તે કાશ્મીર જેવા મુદ્દા પર શરૂ થશે અને પાકિસ્તાન શરૂઆતથી જ તેની પાછળ રહેશે.

1993 ની આગાહી

NIEની રચના CIAના અનુભવી બ્રુસ રીડેલના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ એવા સમયે બન્યું જ્યારે ભારતે બાબરી મસ્જિદનો ધ્વંસ (1992) જોયો હતો અને પાકિસ્તાન આંતરિક અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યું હતું. પરમાણુ શસ્ત્રો એક મૂક ખતરો હતો, હજુ સુધી તેનું પરીક્ષણ થયું નથી, પરંતુ તે ખૂબ જ વાસ્તવિક હતું.

CIAના વિશ્લેષકોએ પૂર્ણ-સ્તરીય યુદ્ધની "20 ટકા" શક્યતા જોઈ હતી. પરંતુ તેમને જેની ચિંતા હતી તે હતું સંખ્યાબંધ પ્રતિક્રિયાઓ જેવી કે  ખોટી ગણતરીઓ, ઉશ્કેરણી, બદલો. કોઈ મોટી આતંકવાદી ઘટના, ખોટી રીતે સમજાયેલી લશ્કરી કવાયત, અથવા અચાનક કોમી રમખાણો તેને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

આ દસ્તાવેજમાં એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો - ભારત કે પાકિસ્તાન બંને યુદ્ધ ઇચ્છતા ન હતા. પરંતુ ભારતની વધતી શક્તિથી વામણું લાગતું પાકિસ્તાન ડરના માર્યા કાર્યવાહી કરે તેવી શક્યતા હતી. આમાં કાશ્મીરમાં પ્રોક્સી જૂથોને ટેકો આપવાનો અથવા ભારતના પ્રભાવને ઘટાડવા માટે આતંકવાદીઓ સાથે અનૌપચારિક જોડાણ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

રિપોર્ટમાં TRFનું નામ નહોતું. તે સમયે તે જૂથ અસ્તિત્વમાં નહોતું. પરંતુ તેણે "કાશ્મીરને મુક્ત કરવા" માટે ભારત વિરોધી આતંકવાદીઓને સશસ્ત્ર અને તાલીમ આપવાની પાકિસ્તાનની વ્યૂહરચના અંગે ચેતવણી આપી હતી.

પાકિસ્તાનનો વ્યૂહાત્મક ડર

CIA રિપોર્ટના મૂળમાં ઈસ્લામાબાદ માટે એક અસહજ સત્ય હતું. સત્તાનું સંતુલન પહેલાથી જ ભારતની તરફેણમાં ઢળેલું હતું. આર્થિક, લશ્કરી અને રાજદ્વારી રીતે નવી દિલ્હી આગળ વધી રહ્યું હતું અને પાકિસ્તાન તેની સાથે ટકી શક્યું નહીં. તફાવત ફક્ત ઘાતકતામાં નહોતો, પરંતુ તે સ્થિરતામાં પણ હતું.

ભારત તેના તમામ આંતરિક પડકારો છતાં સ્થિર સરકારો અને વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા ધરાવતો દેશ હતો. તે સમયે, ભારતનું નેતૃત્વ વડા પ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવ કરી રહ્યા હતા, જ્યારે નાણામંત્રી ડૉ. મનમોહન સિંહ હતા.

પાકિસ્તાન લશ્કરી શાસન, રાજકીય કટોકટી અને આર્થિક પતન વચ્ચે ઝૂલતું રહ્યું. કાશ્મીર નીતિ આત્મવિશ્વાસથી નહીં પણ ભયથી ચાલતી હતી.

CIA 2013ના મૂલ્યાંકનમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે લશ્કરી સંતુલનમાં ફેરફાર પાકિસ્તાનને પરમાણુ બૉમ્બ ખોલવા અથવા અસમપ્રમાણ યુદ્ધ શરૂ કરવા માટે પ્રેરિત કરી શકે છે. આમાં આતંકવાદ વિરોધી કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે - ઓછા ખર્ચે, ઉચ્ચ અસરવાળા ઓપરેશન્સ જે ખુલ્લા મુકાબલા વિના ભારતને નુકસાન પહોંચાડવા માટે રચાયેલ છે.

1993ના દસ્તાવેજમાં આગાહી કરવામાં આવી હતી કે પાકિસ્તાન ઇસ્લામવાદને શ્રદ્ધાના વિષય તરીકે નહીં પણ એક સાધન તરીકે અપનાવી શકે છે. જો આર્થિક પતન થાય, અથવા કોઈ લશ્કરી સરમુખત્યાર સત્તા પર આવે તો પાકિસ્તાન જનતાનું ધ્યાન ભટકાવવા અને ભારતને ઉશ્કેરવા માટે "આતંકવાદીઓ સાથે દળોમાં જોડાઈ શકે છે".

તેમાં એવી ચેતવણી પણ આપવામાં આવી હતી કે ભારતનું સ્થાનિક રાજકારણ - જો ધાર્મિક ધ્રુવીકરણથી પ્રભાવિત થશે  તો તે સાંપ્રદાયિક અશાંતિને વધુ વેગ આપી શકે છે, જેનાથી પાકિસ્તાનના હસ્તક્ષેપને ઘરેલુ સ્તરે વાજબી ઠેરવવાનું સરળ બનશે.

અમેરિકાની ભૂમિકા

NIE ફક્ત CIA ના આંતરિક ઉપયોગ માટે નહોતું. તેનો હેતુ વ્હાઇટ હાઉસ અને સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટને માહિતી પૂરી પાડવાનો હતો. બિલ ક્લિન્ટને સત્તા સંભાળી હતી અને ધ્યાન દક્ષિણ એશિયા પર હતું. સાત વર્ષ પછી 2000માં ભૂતપૂર્વ યુએસ રાષ્ટ્રપતિએ ભારતની મુલાકાત લીધી હતી, તે જ દિવસે ચિત્તિસિંગપુરા હત્યાકાંડ થયો હતો, જ્યાં પાકિસ્તાનના લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) એ 35 શીખ ગ્રામજનોની હત્યા કરી હતી.

સીઆઈએએ સાવચેત રહેવાની ચેતવણી આપી. હોટલાઈન અને પરમાણુ કરાર જેવા વિશ્વાસ વધારવાના પગલાં ઉપયોગી હતા, પરંતુ વાસ્તવિક કટોકટીમાં, તે "અપ્રસ્તુત સાબિત થઈ શકે છે." ચકાસણી નબળી હતી. આત્મવિશ્વાસ ઓછો હતો. એકવાર હિંસા શરૂ થઈ જાય પછી નેતાઓ પ્રોટોકોલ પર નહીં પણ સહજતા પર આધાર રાખશે.

NIE એ પણ નિર્દેશ કર્યો કે પહેલગામ હુમલાએ હવે શું ભડકાવ્યું છે: "એક પક્ષ બીજા પક્ષને જવાબદાર ઠેરવી શકે તેવો આતંકવાદી હુમલો" એ જ જરૂરી હોઈ શકે છે.

આજે દિલ્હીમાં નીતિ નિર્માતાઓ પણ આવી જ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. ત્રીસ વર્ષથી વધુ સમય પછી 1993નો સીઆઈએ દસ્તાવેજ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ જેવો ઓછો અને વર્તમાન માટે ચેતવણીના લેબલ જેવો વધુ લાગે છે.