દરિયામાં જ કેમ લેન્ડ થાય છે અવકાશયાન? જાણો કેમ ધરતી પર નથી લેન્ડ કરાતા અવકાશયાન

ભારતના શુભાંશુ શુક્લા અને અન્ય ત્રણ અવકાશયાત્રીઓને લઈને સ્પેસએક્સ ડ્રેગન અવકાશયાન 'ગ્રેસ' હવે પરત ફરી રહ્યું છે. 14 જુલાઈના રોજ ભારતીય સમય મુજબ સાંજે ૪.૩૫ વાગ્યે ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) ના હાર્મની મોડ્યુલમાંથી અવકાશયાન અનડોક થયું. ડ્રેગન અવકાશયાન 'ગ્રેસ' આજે એટલે કે મંગળવારે દક્ષિણ કેલિફોર્નિયા કિનારા નજીક પેસિફિક મહાસાગરમાં સ્પેલશડાઉન કરશે. 'ગ્રેસ' ના દરિયામાં લેન્ડિંગ પછી તરત જ રિકવરી ટીમનું જહાજ પહોંચશે. ક્રૂના સ્વાસ્થ્યની દેખરેખ પછી, તેમને હ્યુસ્ટન મોકલવામાં આવશે. અવકાશથી પાછા ફરતા અવકાશયાત્રીઓને લગભગ 10 દિવસ માટે પૃથ્વી પર ક્વોરેન્ટાઇન અને રીહેબમાં રાખવામાં આવે છે. સ્પ્લેશડાઉન ભારતીય સમય મુજબ બપોરે 3 વાગ્યે થવાની ધારણા છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં, સ્પ્લેશડાઉનનો અર્થ પાણીમાં ઉતરવું થાય છે. પરંતુ આ પ્રશ્ન દરેકના મનમાં છે કે અવકાશયાત્રીઓનું વિમાન પૃથ્વી પર નહીં પણ પાણીમાં કેમ ઉતરાય છે? વાસ્તવમાં, પાણી કે સમુદ્રમાં અવકાશયાન ઉતારવા પાછળ એક તર્ક હોય છે, જેને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આવો જાણીએ કે સ્પ્લેશડાઉન એટલે કે શું? અને નાસાએ તેને શા માટે પસંદ કર્યું.

સ્પ્લેશડાઉન શું છે?

જ્યારે કોઈ વિમાન અવકાશથી આવે છે, ત્યારે તેને પેરાશૂટની મદદથી પાણીમાં ઉતારવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને સ્પ્લેશડાઉન કહેવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ અવકાશયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેની ગતિ હજારો કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની હોય છે. ઊંચી ગતિને કારણે થતા ઘર્ષણથી વધુ પડતી ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે, જે અવકાશયાનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં અવકાશયાનને ખાસ હીટ કવચથી સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે. વાતાવરણમાં પ્રવેશ્યા પછી અવકાશયાનની ગતિ ઘટાડવા માટે પેરાશૂટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ અવકાશ કેપ્સ્યુલ સમુદ્રમાં જાય થાય છે, ત્યારે તે પ્રમાણમાં ધીમી ગતિએ, લગભગ 15 થી 20 માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે આગળ વધી રહ્યું હોય છે. ગતિ ધીમી કરવા માટે, નાસા એરોબ્રેકિંગ નામની તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.

સ્પ્લેશડાઉનના ફાયદા શું છે?

પાણીમાં અવકાશયાન ઉતારવા પાછળ વિજ્ઞાન અને તર્ક બંને છે. અવકાશયાનો પાણીમાં ઉતારવામાં આવે છે કારણ કે પાણી કુદરતી ગાદી તરીકે કામ કરે છે. હા, જ્યારે કોઈ અવકાશયાન પાણીમાં ઉતરે છે, ત્યારે તેને જમીન કરતાં ઓછો આંચકો લાગે છે. આનાથી અવકાશયાત્રીઓ અને અવકાશયાન બંનેને ઓછું નુકસાન થાય છે. પાણીમાં લેન્ડિંગ કરવાથી અવકાશયાન અને તેના સાધનોને ઓછું નુકસાન થાય છે. આ જ કારણ છે કે નાસા, સ્પેસએક્સ અને અન્ય અવકાશ એજન્સીઓ પાણી કે સમુદ્રમાં સ્પ્લેશડાઉન કરે છે. સ્વાભાવિક છે કે, જો તમે દરિયામાં જઈ રહ્યા છો અને જો તમને લાગે કે તમારું અનુમાન થોડાક માઈલનું ખોટું છે તો  ચિંતા કરશો નહીં, છૂટ માટે પુષ્કળ અવકાશ છે. પાણીમાં અવકાશયાન ઉતારવાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેની સપાટી સામાન્ય અને સુરક્ષિત હોય છે. તે જ સમયે, પહાડો  ઉબડ- ખાબડ  હોવાને કારણે અકસ્માતો થઈ શકે છે.

સ્પ્લેશડાઉનના ગેરફાયદા પણ છે

એવું નથી કે સ્પ્લેશડાઉનના કોઈ ગેરફાયદા નથી. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે જમીન પર લેન્ડિંગ વધુ સુરક્ષિત હોઈ શકે છે. જમીન ઉબડખાબડ હોય તો પણ પેરાશૂટની મદદથી સુરક્ષિત લેન્ડિંગ કરી શકાય છે. તે જ સમયે, જો પાણીમાં કોઈ ગડબડ થાય તો બહાર નીકળવું મુશ્કેલ બની શકે છે. બીજી બાજુ, સમુદ્રની પોતાની સમસ્યાઓ હોય છે. એક સમયે, કેપ્સ્યુલ્સને શોધવા અને સુરક્ષિત કરવા માટે ઘણા નૌકાદળના જહાજોના સંયુક્ત પ્રયાસોની જરૂર હતી, જેનો ખર્ચ લાખો ડોલર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 1962માં, ઓરોરા 7એ તેના  લેન્ડિંગ એરિયાથી  250 માઇલ આગળ જતુ રહ્યું હતું અવકાશયાત્રી સ્કોટ કારપેંટર ત્રણ કલાક સુધી લાઇફ રાફ્ટમાં રાહ જોતા રહ્યા. લેન્ડિંગ સ્થાન યોગ્ય હોય ત્યારે પણ, બીજી બાબતો ખોટી થઈ શકે છે. જોકે, સ્પ્લેશડાઉનનું સૌથી ખતરનાક પાસું ડૂબી જવાનું જોખમ છે. 1961માં, લિબર્ટી બેલ 7નું હેચ રહસ્યમય રીતે અકાળે ફાટી ગયું, જેના કારણે અવકાશયાત્રી ગુસ ગ્રીસમ ડૂબી ગયા.

સ્પેસએક્સે આધુનિક યુગની શરૂઆત કરી

સ્પ્લેશડાઉનના આધુનિક યુગની શરૂઆત સ્પેસએક્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. 2 ઓગસ્ટ, 2020 ના રોજ, બે નાસા પાઇલટ સ્પેસએક્સ ડ્રેગન કેપ્સ્યુલમાં પૃથ્વી પર પાછા ફર્યા અને ફ્લોરિડાના પેન્સાકોલાના કિનારે લગભગ 40 માઇલ દૂર ઉતર્યા. ૪૫ વર્ષ પહેલાં એપોલો-સોયુઝ પરીક્ષણ પ્રોજેક્ટ પછી નાસાના અવકાશયાત્રીઓ દ્વારા આ પહેલું સ્પ્લેશડાઉન હતું. તે મેક્સિકોના અખાતમાં ક્રૂવાળા અવકાશયાનનું પ્રથમ સ્પ્લેશડાઉન પણ હતું. 2022 ના અંતમાં આર્ટેમિસ ફ્લાઇટ પરીક્ષણ પૂર્ણ કરીને માનવરહિત ઓરિઅનનું સ્પ્લેશડાઉન પણ એક મોટી સફળતા હતી.