3 મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકને દત્તક લેનાર માતાને પણ મળશે મેટરનિટી લીવ: SCનો ઐતિહાસિક નિર્ણય

ભારતીય ન્યાયતંત્રએ માતૃત્વ સંરક્ષણને મૂળભૂત માનવાધિકાર (Fundamental Human Right) ગણાવતા એક મોટો ચુકાદો સંભળાવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જો કોઈ મહિલા 3 મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકને દત્તક લે છે, તો તેને પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં. અદાલતે કહ્યું કે દત્તક લેનારી માતા અને જન્મ આપનારી માતા વચ્ચે રજાના અધિકારોમાં કોઈ ભેદભાવ હોવો જોઈએ નહીં.

શું હતો વિવાદિત કાયદો? (What was the Controversial Law?)

અત્યાર સુધી ‘સોશિયલ સિક્યુરિટી કોડ-2020’ (Social Security Code, 2020) ની કલમ 60(4) મુજબ, માત્ર એવી જ દત્તક લેનારી માતાઓને 12 અઠવાડિયાની મેટરનિટી લીવ મળતી હતી જેઓ 3 મહિનાથી ઓછી ઉંમરનું બાળક દત્તક લેતી હતી. જો બાળકની ઉંમર 3 મહિનાથી એક દિવસ પણ વધુ હોય, તો માતાને રજા મળતી નહોતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ જોગવાઈને ગેરબંધારણીય (Unconstitutional) ઠેરવી છે.

કોર્ટનું મહત્ત્વનું અવલોકન 

જસ્ટિસ જે.બી. પારદીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે આ કેસમાં કેટલીક મહત્વની વાતો કહી છે:

બિન-જૈવિક પદ્ધતિ પણ કાયદેસર: કોર્ટે કહ્યું કે પરિવાર બનાવવા માટેની બિન-જૈવિક પદ્ધતિઓ (Non-biological methods of forming a family) પણ તેટલી જ કાયદેસર છે જેટલી કુદરતી પદ્ધતિ છે. માત્ર જૈવિક પરિબળો જ પરિવાર બનાવતા નથી.

સમાનતાનો અધિકાર: દત્તક લીધેલું બાળક અને જૈવિક બાળક (Biological child) વચ્ચે કોઈ તફાવત હોતો નથી. રજા આપવાનો ઇનકાર કરવો એ બંધારણની કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) અને કલમ 21 (જીવવાનો અધિકાર) નું ઉલ્લંઘન છે.

માતૃત્વ સંરક્ષણ: કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે માતૃત્વ સંરક્ષણ એ એક મૂળભૂત માનવાધિકાર છે. બાળકને નવા વાતાવરણમાં સેટ થવા અને માતા સાથે બોન્ડિંગ (Bonding) કેળવવા માટે રજા ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.

કેવી રીતે મામલો કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો? 

કર્ણાટકના વકીલ હંસાનંદિની નંદુરીએ 2021માં આ અરજી કરી હતી. તેઓ પોતે દત્તક લેનારી માતા (Adoptive Mother) છે. તેમણે બે ભાઈ-બહેનોને દત્તક લીધા હતા જેમની ઉંમર 4.5 વર્ષ અને 2 વર્ષ હતી. જ્યારે તેમણે પોતાના એમ્પ્લોયર (Employer) પાસે રજા માંગી, ત્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે બાળક 3 મહિનાથી મોટું હોવાથી તેઓ રજા માટે હકદાર નથી. આ ભેદભાવને તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.

પિતૃત્વ રજા (Paternity Leave) પર પણ ટિપ્પણી

સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર મહિલાઓ જ નહીં, પરંતુ પિતાના અધિકારો પર પણ વાત કરી છે. અદાલતે કેન્દ્ર સરકારને આગ્રહ કર્યો છે કે તેઓ પણ ‘પિતૃત્વ રજા નીતિ’ (Paternity Leave Policy) લાવવા પર વિચાર કરે, જેથી બાળકના ઉછેરમાં પિતાની ભૂમિકા પણ સુનિશ્ચિત થઈ શકે.