ઓપરેશન સિંદૂર બાદ ભારતમાં મિસાઈલ પરીક્ષણોની ભરમાર: શું દેશ કોઈ મોટી તૈયારી કરી રહ્યો છે?

તાજેતરના મહિનાઓમાં ભારતે પોતાની મિસાઈલો અને સંરક્ષણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના પરીક્ષણોમાં અસાધારણ તેજી દાખવી છે. 'લોન્ગ રેન્જ લેન્ડ એટેક ક્રૂઝ મિસાઈલ' (Long Range Land Attack Cruise Missile) ના સફળ પરીક્ષણથી લઈને 'અગ્નિ-પ્રાઇમ' (Agni-Prime) અને 'પ્રલય' (Pralay) જેવી ઘાતક મિસાઈલોના બેક-ટુ-બેક ટ્રાયલ્સે વૈશ્વિક સંરક્ષણ વિશ્લેષકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ સૈન્ય સક્રિયતાને કારણે સંરક્ષણ ગલિયારાઓમાં એક ગંભીર સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે- આખરે અચાનક આટલા બધા મિસાઈલ પરીક્ષણોની જરૂર કેમ પડી?

શું ભારત માત્ર 'આત્મનિર્ભર ભારત' (Self-Reliant India) ના સપનાને સાકાર કરી રહ્યું છે, કે પછી આ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને તાજેતરના અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષમાંથી મેળવેલા સબકનું પરિણામ છે? સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારત કોઈ મોટા યુદ્ધની તૈયારી કરી રહ્યું છે?

તાબડતોબ મિસાઈલ પરીક્ષણો પાછળના મુખ્ય વ્યૂહાત્મક કારણો 

ભારત દ્વારા આ વર્ષે કરવામાં આવી રહેલા સતત મિસાઈલ ટેસ્ટિંગ પાછળ કોઈ એક જ પરિબળ જવાબદાર નથી, પરંતુ તે એક મલ્ટી-લેવલ પ્લાનનો ભાગ છે:

• સ્વદેશીકરણ અને આત્મનિર્ભરતા: ડિફેન્સ ઈમ્પોર્ટ (Defense Import) પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે DRDO અને ખાનગી ભાગીદારો એવી પ્રણાલીઓ વિકસાવી રહ્યા છે જે સંપૂર્ણપણે 'મેડ ઇન ઇન્ડિયા' (Made in India) હોય. કોઈ પણ મિસાઈલને સેનામાં સામેલ કરતા પહેલા ડઝનબંધ આકરા પરીક્ષણોમાંથી પસાર થવું પડે છે.

• વૈશ્વિક સુરક્ષામાં બદલાવ: વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) પર ચીન સાથે ૨૦૨૦ થી ચાલી રહેલા ગતિરોધ અને સરહદ પાર ચીની સેનાના આક્રમક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધુનિકીકરણે નવી દિલ્હીને પોતાના ડિટરેન્સ (Deterrence) ને અપગ્રેડ કરવા મજબૂર કર્યું છે. આને કૂટનીતિક ભાષામાં 'સ્ટ્રેટેજિક સિગ્નલિંગ' (Strategic Signaling) કહેવાય છે.

વૈશ્વિક સંઘર્ષો અને 'ઓપરેશન સિંદૂર' માંથી શીખેલા પાઠ 

આધુનિક યુદ્ધોએ સંરક્ષણ રણનીતિઓના જૂના પુસ્તકોને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યા છે. ભારતીય સેનાઓ વૈશ્વિક સંઘર્ષોનો બારીકાઈથી અભ્યાસ કરી રહી છે:

• રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધનો સબક: આ યુદ્ધે સાબિત કર્યું કે આધુનિક જંગ લાંબો સમય ખેંચાઈ શકે છે. જો ભારત વિદેશી દારૂગોળા પર નિર્ભર રહે, તો બે મોરચે યુદ્ધ (Two-Front War) ની સ્થિતિમાં દેશ ગંભીર સંકટમાં મૂકાઈ શકે. તેથી લાંબી દૂરીની ક્રૂઝ અને બેલિસ્ટિક મિસાઈલોનો વિશાળ સ્વદેશી ભંડાર હોવો અનિવાર્ય છે.

• અમેરિકા-ઈરાન તણાવની અસરો: પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં ડ્રોન અને મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ (Missile Defense Systems) નો મોટા પાયે ઉપયોગ થયો. ઈરાનની મિસાઈલોને હવામાં જ નષ્ટ કરવાની ઈઝરાયેલ-અમેરિકાની ટેક્નોલોજી જોઈને ભારતે પોતાની એર ડિફેન્સ શીલ્ડ (Air Defense Shield) ને વધુ મજબૂત બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે.

• કામિકાઝે ડ્રોનનો ખતરો: યુદ્ધમાં લોઈટરિંગ મ્યુનિશન (Loitering Munition) ના વધતા ઉપયોગને કારણે ભારતીય વાયુસેના (Indian Air Force) પોતાના સ્વદેશી સુસાઈડ ડ્રોન પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપી બનાવી રહી છે.

ભવિષ્યના યુદ્ધો (Future War) માટે ભારતની પંચસૂત્રી તૈયારી

ભવિષ્યના યુદ્ધો માત્ર ટેન્કો અને સૈનિકોના આમને-સામનેના મુકાબલા સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, તે નોન-કોન્ટેક્ટ વોરફેર [Non-Contact Warfare] અને અત્યંત હાઈટેક હશે. ભારતે આ 5 ક્ષેત્રો પર પકડ મજબૂત કરવી પડશે:

1. સાયબર અને સ્પેસ વોરફેર [Cyber & Space Warfare]: દુશ્મન સૌથી પહેલા ભારતના કોમ્યુનિકેશન નેટવર્ક અને સેટેલાઈટ્સને હેક કે નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. ડિફેન્સ સાયબર એજન્સી અને ડિફેન્સ સ્પેસ એજન્સીને પૂર્ણ કમાન્ડ તરીકે વિકસાવવી જરૂરી છે.

2. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ઓટોનોમસ સિસ્ટમ્સ: યુદ્ધના મેદાનમાં ત્વરિત નિર્ણયો લેવા માટે AI-સંચાલિત પ્રણાલીઓ, રોબોટિક્સ અને સ્વાર્મ ડ્રોન ટેક્નોલોજી [Swarm Drone Technology] અનિવાર્ય છે.

3. લાંબી દૂરીની સચોટ મારક ક્ષમતા: 'પ્રલય' બેલિસ્ટિક મિસાઈલ અને પિનાકા રોકેટ સિસ્ટમ (Pinaka Rocket System) ની ભારે સંખ્યામાં તૈનાતી કરવી પડશે, જેથી દુશ્મનની સરહદમાં ઘૂસ્યા વગર જ તેમના કમાન્ડ સેન્ટરો નષ્ટ કરી શકાય.

4. ઈન્ટીગ્રેટેડ થિયેટર કમાન્ડ (Integrated Theater Command): આર્મી, નેવી અને એરફોર્સે અલગ-અલગ કામ કરવાના બદલે એક સંયુક્ત કમાન્ડ હેઠળ લડવું પડશે જેથી સંસાધનોનો સચોટ ઉપયોગ થાય.

5. પરમાણુ ક્ષમતાનું આધુનિકીકરણ: મિરાઇલ (MIRV) ટેક્નોલોજી આધારિત અગ્નિ મિસાઈલોનું પરીક્ષણ, જે સ્પેસમાં જ અલગ-અલગ વારહેડ્સ (Warheads) છોડીને એકસાથે બહુવિધ ટાર્ગેટ્સને નેસ્તનાબૂદ કરી શકે છે.

પાકિસ્તાન અને ચીન સામે ભારતની અલગ-અલગ રણનીતિ 

ભારતે પોતાના બંને પડોશીઓની ભૌગોલિક બનાવટ અને સૈન્ય ક્ષમતા અનુસાર અલગ વ્યૂહરચના અપનાવવી પડશે:

પાકિસ્તાન સામે આક્રમક વલણ 

પાકિસ્તાનની નબળી આર્થિક સ્થિતિને કારણે તે પરંપરાગત યુદ્ધમાં ભારત સામે ટકી શકે તેમ નથી, તેથી તે અવારનવાર પરમાણુ બ્લેકમેલિંગનો સહારો લે છે. પરંતુ ઓપરેશન સિંદૂર (Operation Sindoor) માં આ બ્લેકમેલિંગનો કરારો જવાબ આપી દેવાયો છે.

• કોલ્ડ સ્ટાર્ટ ડોક્ટ્રિન (Cold Start Doctrine): ભારતની મિકેનાઈઝ્ડ સેના (ટેન્કો અને K9 વજ્ર તોપો) એવી રીતે તૈયાર રાખવામાં આવી છે જે આદેશ મળતાની સાથે જ કલાકોમાં પાકિસ્તાની સરહદમાં ઊંડે સુધી ઘૂસીને વ્યૂહાત્મક સ્થળો પર કબજો કરી શકે.

• સર્જિકલ અને મિસાઈલ સ્ટ્રાઈક્સ: આતંકવાદના જવાબમાં માત્ર LOC પાર કરવાના બદલે, લોન્ગ રેન્જ ક્રૂઝ મિસાઈલોથી સીધા જ તેમના આતંકી કેમ્પ અને મિલિટરી કમાન્ડ પર સચોટ એટેક કરવાની ક્ષમતા જાળવી રાખવી.

ચીન સામે રક્ષણાત્મક મજબૂતી અને વ્યૂહાત્મક વળતો પ્રહાર

ચીન એક ટેક્નિકલ અને ઇકોનોમિક સુપરપાવર હોવાથી તેની સામે પર્વતીય અને દરિયાઈ મોરચે ખાસ પ્લાન જરૂરી છે:

• માઉન્ટેન વોરફેર [Mountain Warfare]: હિમાલયની દુર્ગમ ચોટીઓ પર ચીની સેનાની સંખ્યાત્મક બહુલતાને બેઅસર કરવા માટે ભારત પોતાની 'માઉન્ટેન સ્ટ્રાઈક કોર' ને અત્યંત હળવા અને મારક હથિયારો, જેમ કે જોરાવર લાઈટ ટેન્ક [Zorawar Light Tank] અને M-777 અલ્ટ્રા-લાઇટ હોવિત્ઝર તોપોથી સજ્જ કરી રહ્યું છે.

• હિંદ મહાસાગરમાં ઘેરાબંધી [Indian Ocean Chokepoints]: જમીન પર ચીનને રોકવાની સાથે, ભારતીય નૌસેના (Indian Navy) સ્ટ્રેટ ઓફ મલક્કા (Strait of Malacca) જેવા સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગો પર ચીનની લાઈફલાઈન (તેલ સપ્લાય) ને બ્લોક કરવાની ક્ષમતા વિકસાવી રહી છે. આ માટે અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં નવા ડ્યુઅલ-યૂઝ એરપોર્ટ અને નેવલ બેઝ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.

'ટુ-ફ્રન્ટ વોર' (Two-Front War) એકસાથે લડવા માટેની મહા-રણનીતિ

ચીન અને પાકિસ્તાન બંનેના ગઠજોડથી ઉત્પન્ન થનારા જોખમને નિષ્ફળ બનાવવા માટે ભારતે નીચે મુજબની અસાધારણ રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના પર કામ કરવું પડશે:

  રોમન દાર્શનિક વેજીટિયસનું એક પ્રખ્યાત કથન છે- "જો તમે શાંતિ ઈચ્છો છો, તો યુદ્ધની તૈયારી કરો." ભારત આ જ સિદ્ધાંત પર આગળ વધી રહ્યું છે. ભારતના તાબડતોબ મિસાઈલ પરીક્ષણો કોઈ યુદ્ધની જાહેરાત નથી, પરંતુ તે આ વાતની ગેરંટી છે કે ભારત પોતાની સંપ્રભુતા અને અખંડિતતાની રક્ષા કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ અને સજ્જ છે.