મિડલ ઈસ્ટના જંગમાં ફસાયેલી ભારતની 'લાઇફલાઇન': નેવીનું 'ઓપરેશન સંકલ્પ' શરૂ 

વર્તમાન સમયમાં મિડલ ઈસ્ટ (Middle East) એક એવા વિસ્ફોટક વળાંક પર ઉભું છે, જેની અસર સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે. અમેરિકા અને ઈરાન (USA-Iran Tensions) વચ્ચે વધતા જતા તણાવને કારણે વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ માર્ગ ગણાતા હોર્મુઝ જલડમરુમધ્ય (Strait of Hormuz) માં ભારતની 'લાઇફલાઇન' સમાન ઉર્જા પુરવઠો ફસાયો છે. ભારતીય નૌસેનાએ (Indian Navy) આ વિકટ પરિસ્થિતિમાં પોતાના વ્યાપારી જહાજો (Commercial Vessels) અને એલપીજી ટેન્કરોની (LPG Tankers) સુરક્ષિત વાપસી માટે 'ઓપરેશન સંકલ્પ' (Operation Sankalp) ને વધુ તેજ બનાવ્યું છે.

હોર્મુઝની કટોકટી અને ભારત પર તેની અસર 

હોર્મુઝ જલડમરુમધ્ય એ વિશ્વના તેલ અને ગેસ વેપાર માટેનું સૌથી મહત્વનું કેન્દ્ર (Chokepoint) છે. ફેબ્રુઆરી 2026 ના અંતમાં ઈરાન પર અમેરિકા અને ઈઝરાયલના હવાઈ હુમલા (Airstrikes) બાદ આ માર્ગ લગભગ સંપૂર્ણપણે બંધ જેવો થઈ ગયો છે.

• ઉર્જા નિર્ભરતા (Energy Dependency): ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો લગભગ 90% એલપીજી (LPG) આયાત મિડલ ઈસ્ટના દેશોમાંથી કરે છે. આ માર્ગ બંધ થવાથી ભારતમાં ગેસની ભારે અછત (Gas Shortage) સર્જાવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે.

• ફસાયેલા જહાજો (Stranded Ships): હાલમાં ફારસની ખાડીમાં (Persian Gulf) ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા 22 જહાજો ફસાયેલા છે. જેમાં 6 એલપીજી વાહક, 1 એલએનજી (LNG) જહાજ અને 4 કાચા તેલના (Crude Oil) ટેન્કરોનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતીય નૌસેનાની વ્યૂહરચના

ભારતીય નૌસેનાએ ઓમાનની ખાડીમાં (Gulf of Oman) પોતાની હાજરી મજબૂત કરી છે. એહતિયાતી પગલા (Precautionary Measures) તરીકે અડધો ડઝનથી વધુ યુદ્ધપોતો (Warships) અને લોજિસ્ટિક્સ જહાજો (Logistics Ships) તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.

• એસ્કોર્ટ સર્વિસ (Escort Service): આ યુદ્ધપોતોનું મુખ્ય કામ ભારતીય જહાજોને સુરક્ષા પૂરી પાડીને ઉત્તરી અરબ સાગરના (Northern Arabian Sea) સુરક્ષિત જળક્ષેત્ર સુધી પહોંચાડવાનું છે.

• તૈનાતીની મર્યાદા: વ્યૂહાત્મક કારણોસર આ યુદ્ધપોતો હોર્મુઝ જલડમરુમધ્યની અંદર પ્રવેશવાને બદલે તેના પૂર્વ ભાગમાં તૈનાત રહેશે, જેથી કોઈ સીધો સૈન્ય સંઘર્ષ ટાળી શકાય.

'ઓપરેશન સંકલ્પ' શું છે? 

'ઓપરેશન સંકલ્પ' એ ભારતીય નૌસેના દ્વારા 2019 માં શરૂ કરવામાં આવેલું એક મહત્વપૂર્ણ અભિયાન છે.

• ઉદ્દેશ્ય (Objective): ખાડી ક્ષેત્રમાં ભારતના દરિયાઈ હિતો (Maritime Interests) અને વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી.

• ઇતિહાસ: અગાઉ ૨૦૨૪ માં પણ જ્યારે યમનના હૂતી બળવાખોરોએ (Houthi Rebels) અરબ સાગરમાં હુમલા તેજ કર્યા હતા, ત્યારે ભારતે આ જ ઓપરેશન હેઠળ એક ડઝનથી વધુ જહાજો તૈનાત કર્યા હતા. આ ઓપરેશન ભારતની દરિયાઈ સ્વાયત્તતા (Maritime Autonomy) દર્શાવે છે.

કૂટનીતિક પ્રયાસો અને ભારતનું વલણ

ભારત માત્ર સૈન્ય તાકાત જ નહીં, પરંતુ કૂટનીતિ (Diplomacy) દ્વારા પણ આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા પ્રયત્નશીલ છે.

• ઈરાન સાથે વાર્તાલાપ: પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઈરાની રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશ્કિયન સાથે ટેલિફોનિક ચર્ચા કરી છે. ભારત ઈચ્છે છે કે ઈરાન હોર્મુઝ માર્ગમાંથી ભારતીય ઈંધણ ટેન્કરોને બહાર નીકળવાની મંજૂરી આપે.

• અમેરિકાની માંગ અને ભારતનો ઇનકાર: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે માંગ કરી હતી કે અન્ય દેશો પણ પોતાના યુદ્ધપોતો મોકલે. જોકે, ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે કોઈ દેશની એકતરફી કાર્યવાહી (Unilateral Action) નો હિસ્સો બનવાને બદલે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના (United Nations) જનાદેશ હેઠળ જ આંતરરાષ્ટ્રીય અભિયાનોમાં જોડાવાની નીતિ ધરાવે છે.

આર્થિક અને સામાજિક અસરો 

જો આ તણાવ લાંબો સમય ચાલશે, તો તેની સીધી અસર ભારતના મધ્યમ વર્ગ પર પડશે.

1. મોંઘવારી (Inflation): એલપીજી અને તેલના ભાવમાં અસહ્ય વધારો થઈ શકે છે.

2. શેરબજારમાં કડાકો (Stock Market Crash): મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધને કારણે ભારતીય શેરબજારમાં (Sensex/Nifty) મોટો ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે.

3. ઉદ્યોગો પર અસર (Impact on Industries): ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing Sector) માટે જરૂરી કાચા માલના ભાવ વધવાથી અર્થતંત્રની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.

ભારત માટે આ સમય 'તલવારની ધાર' પર ચાલવા જેવો છે. એકબાજુ અમેરિકા સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો (Strategic Ties) છે, તો બીજી બાજુ ઈરાન સાથેના ઉર્જા સંબંધો. ભારતીય નૌસેનાનું 'ઓપરેશન સંકલ્પ' સાબિત કરે છે કે ભારત હવે પોતાના હિતોની રક્ષા કરવા માટે સક્ષમ છે. સમુદ્રમાં લહેરાતા ભારતીય યુદ્ધપોતો માત્ર જહાજોની સુરક્ષા નથી કરી રહ્યા, પરંતુ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) અને આર્થિક સ્થિરતાને પણ ટેકો આપી રહ્યા છે.

આવનારા દિવસોમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેની વાટાઘાટો અને ભારતની કૂટનીતિક ચપળતા નક્કી કરશે કે આપણી આ 'લાઇફલાઇન' ક્યારે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બને છે.