'જો દરેક વ્યક્તિ પત્રકાર બની જાય તો સમસ્યા સર્જાશે' સર્વોચ્ચ અદાલતે કયા કિસ્સામાં આ ટિપ્પણી કરી હતી?

સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે ટિપ્પણી કરી હતી કે જો દેશનો દરેક નાગરિક પત્રકાર બની જાય, તો તેનાથી વિવિધ જટિલતાઓ ઊભી થઈ શકે છે. કોર્ટ ફ્રીલાન્સ (સ્વતંત્ર) પત્રકારો, સ્વતંત્ર પત્રકારો અને સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ (જેમ કે 'રીલ્સ') બનાવતી વ્યક્તિઓના અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના અધિકારના રક્ષણ અંગેની જાહેર હિતની અરજીઓ (PILs) પર સુનાવણી કરી રહી હતી.

આ અરજીઓનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે વિરોધ પ્રદર્શનોનું કવરેજ કરતા સ્વતંત્ર પત્રકારોના કામમાં પોલીસ કોઈ અવરોધ ન ઊભો કરે. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે શું દરેક નાગરિકને પત્રકાર તરીકે કામ કરવાનો અધિકાર આપી શકાય—અને તેની સાથે મળતી વિશેષ સુરક્ષા આપી શકાય કે કેમ—તે બાબતે વિગતવાર વિચારણા કરવાની જરૂર છે.

**PIB માન્યતા (એક્રેડિટેશન) અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો**

ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીની ખંડપીઠ સમક્ષ હાજર રહીને, વરિષ્ઠ વકીલ ઈન્દિરા જયસિંહે જણાવ્યું હતું કે દિલ્હી પોલીસ વિરોધ પ્રદર્શનોનું કવરેજ કરતા સ્વતંત્ર કે ફ્રીલાન્સ પત્રકારોને 'પત્રકાર' તરીકે સ્વીકારતી નથી. પોલીસ આગ્રહ રાખે છે કે તેઓ પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB) દ્વારા જારી કરાયેલ માન્યતા કાર્ડ (એક્રેડિટેશન કાર્ડ) રજૂ કરે.

જયસિંહે દલીલ કરી હતી કે પોલીસ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક પ્રોટોકોલ હોવો જોઈએ, જે એ સુનિશ્ચિત કરે કે કોઈ પણ પત્રકારને તેમની વ્યાવસાયિક ફરજો બજાવતા અટકાવવામાં ન આવે, શરતે કે તેમની પાસે કોઈ માન્ય મીડિયા સંસ્થા દ્વારા જારી કરાયેલ ઓળખ કાર્ડ હોય.

જોકે, ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે આ બાબતે સાવચેતી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા કહ્યું, "આપણે એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ: જો દરેક વ્યક્તિ પત્રકાર બનવા લાગે, તો તે અન્યો માટે સમસ્યાઓ ઊભી કરશે."

**શું દરેક નાગરિકને પત્રકાર બનવાનો અધિકાર હોઈ શકે?**

જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ અવલોકન કર્યું હતું કે શું અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર દરેક નાગરિકને પત્રકાર તરીકે કામ કરવાનો અધિકાર આપે છે કે કેમ, તે પ્રશ્નની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ થવી જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું કે આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવો સરળ નથી.

જસ્ટિસ બાગચીના મતે, પત્રકારોને અલગ-અલગ સ્તરની સુરક્ષા મળે છે—જેમાં માન્યતા પ્રાપ્ત (એક્રેડિટેડ) પત્રકારો અને નોંધાયેલી મીડિયા સંસ્થાઓમાં કામ કરતા પત્રકારોથી લઈને સ્વતંત્ર પત્રકારો સુધીનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો (ઇન્ફ્લુએન્સર્સ) અને 'રીલ્સ' જેવું કન્ટેન્ટ બનાવતી વ્યક્તિઓ પણ છે. કોર્ટે નક્કી કરવું પડશે કે આ દરેક શ્રેણી માટે કયા પ્રકારની સુરક્ષા યોગ્ય રહેશે.

ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે પણ ટિપ્પણી કરી હતી કે આ મુદ્દા પર વિગતવાર સુનાવણીની જરૂર છે. તે નક્કી કરવું જરૂરી છે કે શું પત્રકારોની કોઈ એવી ચોક્કસ શ્રેણી હોવી જોઈએ કે જેને વધારાનું રક્ષણ મળી શકે.આ સંદર્ભમાં, જસ્ટિસ બાગચીએ 'વર્કિંગ જર્નાલિસ્ટ્સ એક્ટ' (Working Journalists Act) નો ઉલ્લેખ કર્યો અને નોંધ્યું કે આ કાયદામાં પત્રકારોની વિવિધ શ્રેણીઓ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે; કોર્ટે આ જોગવાઈઓની પણ તપાસ કરવી પડશે.

કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ (જેઓ 'રીલ્સ' બનાવે છે) પણ પોતાને પત્રકાર હોવાનો દાવો કરી શકે છે.સુનાવણી દરમિયાન, સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ ધ્યાન દોર્યું કે ડિજિટલ ટેક્નોલોજીના આજના યુગમાં, મોબાઈલ ફોન ધરાવતી કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાને સ્વતંત્ર અથવા ફ્રીલાન્સ પત્રકાર ગણાવી શકે છે.

તેમણે દલીલ કરી કે આવી ઘણી વ્યક્તિઓ મુખ્યત્વે સોશિયલ મીડિયા પર લોકપ્રિયતા મેળવવા અથવા પૈસા કમાવવા માટે 'રીલ્સ' બનાવે છે. આમ કરતી વખતે, તેઓ ઘટનાઓને એકતરફી રીતે રજૂ કરી શકે છે અથવા તેને સનસનાટીભરી બનાવી શકે છે.મહેતાએ સૂચન કર્યું કે દરેકને પત્રકાર ગણીને તેમને સમાન રક્ષણ આપવાના પ્રસ્તાવ પર ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક વિચાર કરવો જોઈએ.

મહિલા પત્રકારોની સાથે મહિલા પોલીસ કર્મચારીઓના રક્ષણનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો

સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ આ દલીલનું સમર્થન કર્યું કે મહિલા પત્રકારોએ સતામણીનો સામનો ન કરવો જોઈએ. જોકે, તેમણે ઉમેર્યું કે મહિલા પત્રકારોની સુરક્ષા અને ગરિમા સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે, આવો જ અભિગમ મહિલા પોલીસ કર્મચારીઓ માટે પણ અપનાવવો જોઈએ.

સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે સ્વતંત્ર પત્રકારો, સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો (ઇન્ફ્લુએન્સર્સ) અને કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સના અધિકારોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું, અને પત્રકારત્વના નામે કામ કરતા વિવિધ જૂથો વચ્ચે કયા આધારે ભેદ પાડવો. કોર્ટે સંકેત આપ્યો કે રક્ષણના વ્યાપ અને ધોરણો અંગે કોઈ પણ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે આ વિષયની સંપૂર્ણ તપાસ કરવી જરૂરી છે.