Video: બાળકોનો પણ ઈન્ટરનેટ ઉપયોગ કરવાનો મૂળભૂત અધિકાર! પ્રતિબંધ ન મૂકી શકાય: સુપ્રીમ કોર્ટ

બાળકોને ઓનલાઈન જોખમોથી બચાવવા માટે તેમને ઈન્ટરનેટથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવું યોગ્ય નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું છે કે બાળકોને પણ ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવાનો મૂળભૂત અધિકાર (Fundamental Right) છે. સુરક્ષાના નામે ઈન્ટરનેટ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાથી બાળકોની સ્વતંત્રતા, ગોપનીયતા અને ઓનલાઈન દુર્વ્યવહાર સામે ફરિયાદ કરવાની ક્ષમતા પર અસર થઈ શકે છે.

જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. ચંદ્રનની બેન્ચે 15 ઓક્ટોબરે આપેલા આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા એકબીજાના વિરોધી નથી. બાળકોને બંનેનો અધિકાર છે. કોર્ટે આ અધિકારને બંધારણની કલમ 21 અને કલમ 19(1)(a) હેઠળ જીવન, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા તથા વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે જોડ્યો હતો.

બાળકોના ઈન્ટરનેટ ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ યોગ્ય નહીં

સુપ્રીમ કોર્ટ બાળકોના યૌન શોષણ સંબંધિત સામગ્રી (Child Sexual Exploitative and Abuse Material – CSEAM) ઓળખવા અને તેને ઈન્ટરનેટ પરથી દૂર કરવાના ઉપાયો અંગે વિચારણા કરી રહી હતી. આ દરમિયાન બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ચર્ચા પણ સામે આવી હતી.

કોર્ટે જણાવ્યું કે બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષાને લઈને ચિંતાઓ વાસ્તવિક છે, પરંતુ તેના ઉકેલ તરીકે ઈન્ટરનેટની પહોંચ જ બંધ કરી દેવી યોગ્ય નથી. ઈન્ટરનેટ આજે શિક્ષણ, માહિતી મેળવવા, વિચારો વ્યક્ત કરવા અને અન્ય લોકો સાથે જોડાવાનું મહત્ત્વનું માધ્યમ બની ગયું છે. ઉંમરના આધારે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી બાળકો વધુ જોખમી અને ઓછી દેખરેખ ધરાવતા પ્લેટફોર્મ તરફ વળી શકે છે.

પ્રતિબંધથી બાળકોની ગોપનીયતા પર પણ અસર

કોર્ટના મતે, ખાસ કરીને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતાં બાળકો માટે ઈન્ટરનેટ શિક્ષણ અને માહિતી મેળવવાનું એકમાત્ર સાધન બની શકે છે. વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતાં બાળકો માટે પણ સમાન અનુભવો ધરાવતા લોકો સાથે જોડાવાનો આ મહત્ત્વનો માર્ગ છે.

ઉંમરના આધારે પ્રતિબંધ લાગુ કરવા માટે વપરાશકર્તાઓની ઓળખ અને ઉંમરની ચકાસણી જરૂરી બની શકે છે. તેનાથી વ્યક્તિગત માહિતી એકત્ર કરવાની અને તેની દેખરેખ રાખવાની જરૂર ઊભી થશે, જે ગોપનીયતા (Privacy) માટે જોખમ બની શકે છે.

ઓનલાઈન શોષણની ફરિયાદ કરતાં બાળકો ડરી શકે

સુપ્રીમ કોર્ટે ચેતવણી આપી કે ઈન્ટરનેટ ઉપયોગના કારણે સજા થવાનો ડર બાળકોને ઓનલાઈન શોષણ, ધમકી કે બ્લેકમેઇલિંગની ઘટનાઓ અંગે માતા-પિતા અથવા વિશ્વાસુ વ્યક્તિને જણાવતાં રોકી શકે છે. તેનાથી બાળકોની સુરક્ષા નબળી પડી શકે છે અને પોક્સો કાયદા (POCSO Act)ના હેતુને પણ નુકસાન થઈ શકે છે.

કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે બાળકોને ઈન્ટરનેટથી દૂર કરવાને બદલે તેમને નુકસાન પહોંચાડનાર વ્યક્તિઓ અને વાંધાજનક સામગ્રી સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ.

‘ચાઇલ્ડ મોડ’ અને માતા-પિતાની દેખરેખ પર ભાર

કોર્ટે બાળકોની સુરક્ષા માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધને બદલે યોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા વિકસાવવાની વાત કરી. તેમાં સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટને ડિફોલ્ટ રીતે ખાનગી રાખવા, અજાણ્યા પુખ્ત વયના લોકોના સંદેશા પર નિયંત્રણ, બાળકોને દેખાતી સામગ્રી અને જાહેરાતોનું નિયમન તથા નાની ઉંમરનાં બાળકો માટે માતા-પિતાની સંમતિની ચકાસણી જેવા વિકલ્પો સામેલ છે.

આ ઉપાયો કેવી રીતે અમલમાં મૂકવા તે નક્કી કરવાની જવાબદારી કેન્દ્ર સરકાર પર છોડવામાં આવી છે. જોકે, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ટિપ્પણીઓનો અર્થ એ નથી કે બાળકોને નુકસાનકારક અથવા પુખ્ત સામગ્રી ધરાવતી વેબસાઇટ્સથી સુરક્ષિત રાખવા માટે પ્રતિબંધો મૂકી શકાય નહીં.

ડિજિટલ સુરક્ષા સાથે યૌન શિક્ષણ પણ જરૂરી

કોર્ટે કહ્યું કે બાળકોને માત્ર ટેકનિકલ નિયંત્રણો દ્વારા સુરક્ષિત રાખી શકાય નહીં. તેમને ઓનલાઈન જોખમો ઓળખવા, પોતાની અંગત માહિતીની સુરક્ષા, સંમતિ (Consent), સ્વસ્થ સંબંધો અને દુર્વ્યવહારની ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી તે અંગે ઉંમરને અનુરૂપ શિક્ષણ આપવું જરૂરી છે.

આ દરમિયાન બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર ઉંમર આધારિત પ્રતિબંધની માંગ કરતી અલગ અરજી પર પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી ચાલી રહી છે. આ અરજીમાં સાયબર બુલિંગ, ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ અને યૌન શોષણથી બાળકોને બચાવવા માટે અસરકારક નિયમન વ્યવસ્થા બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે.