VIDEO: શું ભત્રીજીના પતિને કાકાની પ્રોપર્ટી પર હક મળી શકે? સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો

નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) પ્રોપર્ટી વિવાદ (Property Dispute) અંગે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાની ભત્રીજીના પતિને 'ઘરજમાઈ' (Ghardamaad) માનીને પોતાની મિલકતનો અધિકાર આપી શકે નહીં, જ્યાં સુધી એ સાબિત ન થાય કે તેમના સમાજ કે સમુદાયમાં આવી કોઈ પરંપરા કે પ્રથા અસ્તિત્વમાં છે.

જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન. કોટીશ્વર સિંહની બેન્ચે (Bench) ઝારખંડના ઉરાંવ આદિવાસી સમુદાય (Oraon Tribal Community) સાથે જોડાયેલા એક મિલકત વિવાદમાં આ ચુકાદો સંભળાવ્યો છે. આ સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટ (Trial Court) અને ઝારખંડ હાઈકોર્ટના (High Court) અગાઉના નિર્ણયોને પલટી નાખ્યા છે, જેમણે પૂરતા પુરાવા વિના મિલકત પરના આ દાવાને માન્ય રાખ્યો હતો.

શું છે સમગ્ર મામલો? (What is the Case?)

આ વિવાદ ઝારખંડના એક ઉરાંવ આદિવાસી પરિવારની પૂર્વજોની મિલકત એટલે કે પૈતૃક સંપત્તિ (Ancestral Property) અંગે શરૂ થયો હતો. પુનાઈ ઉરાંવ નામના વ્યક્તિએ કોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે તેની પત્નીના કાકા લેદુરા ઉરાંવને કોઈ સંતાન નહોતું, તેથી તેમણે તેને 'ઘરજમાઈ' તરીકે સ્વીકાર્યો હતો. આ આધારે તે કાકાની મિલકતના ઉત્તરાધિકાર (Inheritance) નો દાવો કરી રહ્યો હતો.

જો કે, પરિવારના બીજા ભાઈના પુત્ર બેજલા ઉરાંવે આ દાવાને કોર્ટમાં પડકાર્યો (Challenge) હતો. બેજલા ઉરાંવની દલીલ હતી કે કાકાના અવસાન બાદ તેઓ પરિવારના સૌથી નજીકના પુરુષ વારસદાર (Nearest Male Descendant) છે, તેથી કાનૂની રીતે આ પૈતૃક મિલકત પર તેમનો જ અધિકાર બને છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ઉરાંવ સમુદાયની પરંપરામાં એવી કોઈ પ્રથા નથી કે જેમાં કાકા પોતાની ભત્રીજીના પતિને ઘરજમાઈ બનાવીને મિલકત સોંપી શકે.

સુપ્રીમ કોર્ટે શું અવલોકન કર્યું? (Supreme Court's Observation)

સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલામાં પરંપરાગત કાયદા (Customary Law) ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું હતું કે, જે વ્યક્તિ કોઈ વિશેષ પરંપરા, પ્રથા કે રિવાજનો દાવો કરે છે, તેને કોર્ટમાં સાબિત કરવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી (Burden of Proof) પણ તેની જ રહે છે. માત્ર એટલું કહી દેવું પૂરતું નથી કે સામેનો પક્ષ આ પ્રથાની વિરુદ્ધ કંઈ સાબિત કરી શક્યો નથી.

કોર્ટે નોંધ્યું કે રેકોર્ડ પર ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ (Evidence) થી એ તો સાબિત થાય છે કે ઘરજમાઈને તેના 'સસરા'ની મિલકતમાં અધિકાર મળી શકે છે, પરંતુ એવો કોઈ પુરાવો રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી જેનાથી સાબિત થાય કે આ નિયમ કાકા અથવા અન્ય સંબંધીઓ પર પણ લાગુ પડે છે.

પ્રથા સાબિત કરવા માટે પુરાવા જરૂરી (Proof Required for Customary Practices)

અદાલતે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ પ્રથા કે પરંપરાને કાનૂની માન્યતા (Legal Recognition) આપવા માટે સાક્ષીઓ અને પુરાવાઓ દ્વારા એ સાબિત કરવું પડશે કે તે પ્રથા સમાજમાં લાંબા સમયથી સતત ઉપયોગ અને વ્યવહારમાં છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, "કાયદા હેઠળ એ ક્યાંય પણ સ્થાપિત થયું નથી કે કોઈ કાકા પોતાની ભત્રીજીના પતિને પોતાના ઘરજમાઈ તરીકે સ્વીકારી શકે."

કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય (Final Judgment)

સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ પુરાવાઓ અને ઉરાંવ સમુદાયના કાયદાઓનું આકલન કર્યા બાદ અરજદાર (Petitioner) બેજલા ઉરાંવની અપીલ સ્વીકારી લીધી હતી. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો કે સસરાની મિલકત પર ઘરજમાઈના અધિકારની પ્રથા સિવાય, બચાવ પક્ષ (Defense) અન્ય કોઈ પ્રથા સાબિત કરી શક્યો નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં, પરિવારનો જે પણ સૌથી નજીકનો પુરુષ વંશજ હશે, તેને જ તે પૈતૃક સંપત્તિનો અસલી અને કાનૂની ઉત્તરાધિકારી માનવામાં આવશે.