ફોજદારી કેસના ગુનામાં સંડોવણી સાબિત કર્યા વિના ખાતું ફ્રીઝ કરવું એ બંધારણીય અધિકારનો ભંગ : ગુજરાત હાઈકોર્ટ

ગુજરાત હાઇકોર્ટે એક મહત્ત્વના ચુકાદા મારફતે ઠરાવ્યું છે કે, ફોજદારી કેસમાં (ગુનામાં) ખાતાધારકની સંડોવણી પુરવાર કર્યા વિના તેનું ખાતું ફ્રીઝ કરી દેવું એક બંધારણીય અધિકારના ઉલ્લંઘન (ભંગ) સમાન છે. જસ્ટિસ નિરલ આર. મહેતાએ સાથે સાથે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે, તપાસ દરમિયાન બેન્ક ખાતાઓ ફ્રીઝ કરવા માટે તપાસની એજન્સીની સત્તા પર વિવાદ હોઈ શકે નહીં પરંતુ આવી સત્તાનો ઉપયોગ વાજબી, કાયદેસર અને વિવેકબુદ્ધિની રીતે કરવો ખૂબ જરૂરી છે.

બેન્ક ખાતું ફ્રીઝ કરવા પર હાઇકોર્ટનો મોટો ચુકાદો

ગુજરાત હાઇકોર્ટે સામાન્ય નાગરિકોના હિતમાં એક ઘણો મોટો અને મહત્ત્વનો નિર્ણય આપ્યો છે. ઘણીવાર એવું બને છે કે સાયબર ક્રાઇમની તપાસના નામે પોલીસ કે તપાસ એજન્સીઓ કોઈ પણ વ્યક્તિની સાચી સંડોવણી કે ભૂમિકા સાબિત કર્યા વિના જ તેનું આખું બેન્ક ખાતું ફ્રીઝ કરી દે છે. આના કારણે જે-તે વ્યક્તિ ગુનામાં ક્યાંય સામેલ ન હોય તો પણ તેના પોતાના કાયદેસરના નાણાં બ્લોક થઈ જાય છે અને રોજિંદા ખર્ચ માટે તેને બિનજરૂરી રીતે ભારે હાલાકી ભોગવવી પડે છે.

હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શંકાસ્પદ રકમ કેટલી છે તેની ચોખવટ કર્યા વગર કે નાગરિકનો વાંક સાબિત કર્યા વિના આખું એકાઉન્ટ બંધ કરી દેવું એ તેના મૂળભૂત બંધારણીય અધિકારોનું હનન છે. અદાલતનો આ ચુકાદો સાયબર ક્રાઇમની તપાસના બહાને હેરાન થતા નિર્દોષ લોકો માટે બહુ મોટી રાહત સમાન સાબિત થશે, કારણ કે હવે તપાસના નામે આડેધડ આખા ખાતા ફ્રીઝ કરી શકાશે નહીં.

ગુજરાત હાઇકોર્ટે ખાતાને તાત્કાલિક ડી-ફ્રીઝ કરવાનો કર્યો હુકમ

ગુજરાત હાઇકોર્ટે પીડિત ખાતાધારકને મોટી રાહત આપતા તેનું બેન્ક ખાતું તાત્કાલિક ચાલુ (ડી-ફ્રીઝ) કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. અદાલતે વચગાળાનો માર્ગ કાઢતા જણાવ્યું કે, ખાતામાં જે માત્ર 1100 રૂપિયાની રકમ શંકાસ્પદ જણાઈ છે, બેન્ક ફક્ત એટલા જ રૂપિયા હોલ્ડ (લીયન) પર રાખે અને બાકીનું આખું ખાતું ઓપરેટ કરવાની ખાતાધારકને છૂટ આપે. આ કેસનો છેલ્લો નિર્ણય હવે પોલીસ તપાસના પરિણામ પર આધારિત રહેશે, પરંતુ ત્યાં સુધી નાગરિક પોતાના ખાતામાંથી કાયદેસરની લેવડ-દેવડ ચાલુ રાખી શકશે.

હાઇકોર્ટમાં અરજદાર ખાતાધારકની રિટ અરજી

આ કેસમાં પીડિત ખાતાધારકે હાઇકોર્ટમાં રિટ અરજી કરીને રજૂઆત કરી હતી કે, તેમનું ગાંધીનગરની ઇન્ફોસિટી બ્રાંચની એચડીએફસી બેન્કમાં એક સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ આવેલું છે. આ તેમનું મુખ્ય બેન્ક ખાતું છે, જેનો ઉપયોગ તેઓ પોતાના પગાર મેળવવા તેમજ ઘરખર્ચ, મકાનનું ભાડું અને લોનના ઇએમઆઈ ચૂકવવા જેવી રોજિંદી જરૂરીયાતો માટે કરે છે.

પરંતુ સાયબર ક્રાઇમ વિભાગ તરફથી મળેલી માત્ર બે ફરિયાદોના આધારે, બેન્કે તેમના આ આખા ખાતામાંથી થતા તમામ નાણાકીય વ્યવહારો પર સંપૂર્ણ રોક લગાવી દીધી હતી. આ આડેધડ લેવાયેલા પગલાના કારણે નિર્દોષ ખાતાધારકને પોતાના જ પૈસા વાપરવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

અરજદારનો સાયબર ગુનામાં કોઈ જ હાથ નથી

અરજદારનો કોઈ સાયબર ગુનામાં હાથ નથી અને તેઓ આ કેસમાં આરોપી કે શંકાસ્પદ પણ નથી. પરંતુ સાયબર ક્રાઇમની તપાસમાં જે ખાતાઓના ટ્રાન્ઝેક્શનનો ખુલાસો થયો છે, તેમાં અરજદારના ખાતાના રૂ. 1100ના બે ક્રેડિટ કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શનના કારણે આખું ખાતું ફ્રીઝ કરી દેવાયું હતું, જેના લીધે તેઓ પોતાની કાયદેસરની કમાણી વાપરી શકતા નથી કે ઉપયોગ કરી શકતા નથી.

જસ્ટિસ નિરલ આર. મહેતાએ પક્ષકારોને સાંભળ્યા બાદ આપ્યો આદેશ

જસ્ટિસ નિરલ આર. મહેતાએ આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું કે, સાયબર ક્રાઇમની તપાસમાં ઓનલાઇન પૈસા ટ્રાન્સફરની જે કડી (ટ્રેલ) સામે આવી છે, તેમાં અરજદારનું બેન્ક ખાતું પણ જોડાયેલું જોવા મળ્યું હતું. જોકે, આ કેસમાં શંકાસ્પદ વ્યવહાર માત્ર 500 અને 600 રૂપિયા મળીને કુલ 1100 રૂપિયા જેટલો જ મર્યાદિત હતો, છતાં પણ એજન્સી દ્વારા નાગરિકનું આખું બેન્ક ખાતું જ ફ્રીઝ કરી દેવાયું હતું.

આ બાબતને ધ્યાને રાખીને હાઇકોર્ટે વચગાળાનો રસ્તો કાઢ્યો અને આદેશ આપ્યો કે ખાતામાં માત્ર વિવાદિત 1100 રૂપિયાની રકમ પર જ પ્રતિબંધ રહેશે, જ્યારે બાકીનું આખું એકાઉન્ટ અરજદાર પહેલાની જેમ જ ઓપરેટ કરી શકશે. તેની સાથે જ કોર્ટે અરજદારને એવો પણ આદેશ કર્યો છે કે જ્યારે પણ તપાસ એજન્સીને જરૂર જણાય ત્યારે તેમણે તપાસમાં પૂરો સહકાર આપવો પડશે.