ગુજરાતમાં કેટલા વેટલેન્ડ્સ? ત્રણ સર્વેના અલગ-અલગ આંકડાથી ગૂંચવણ, 34 જિલ્લાનો એક રજિસ્ટર બનાવવાની જરૂર

ગુજરાતમાં કેટલા વેટલેન્ડ્સ? ત્રણ સર્વેના અલગ-અલગ આંકડાથી ગૂંચવણ, 34 જિલ્લાનો એક રજિસ્ટર બનાવવાની જરૂર
તસવીર: gstv
આ સમાચાર સાંભળો

ગુજરાતમાં વેટલેન્ડ્સ (ભેજવાળી જમીન અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો)ની વાસ્તવિક સંખ્યા કેટલી છે અને દરેક જિલ્લામાં કેટલા વેટલેન્ડ્સ આવેલા છે? આ સવાલનો ચોક્કસ જવાબ મેળવવો મુશ્કેલ બન્યો છે. રાજ્યમાં અત્યાર સુધી થયેલા ત્રણ અલગ-અલગ સર્વેક્ષણો, બદલાતી જિલ્લા સીમાઓ અને વેટલેન્ડ્સના વર્ગીકરણની અલગ પદ્ધતિઓને કારણે આંકડાઓમાં વિસંગતતા જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં નવા જિલ્લાઓની રચના બાદ જૂના સર્વેના આંકડાઓને વર્તમાન વહીવટી માળખા સાથે જોડવાનો પડકાર ઊભો થયો છે. હાલ ગુજરાતમાં 34 જિલ્લા છે, પરંતુ તમામ જિલ્લાઓને આવરી લેતું એકીકૃત અને જાહેર વેટલેન્ડ રજિસ્ટર ઉપલબ્ધ હોવાની જરૂરિયાત સામે આવી છે. આવું રજિસ્ટર તૈયાર થાય તો સંશોધકો, વિદ્યાર્થીઓ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓને વિશ્વસનીય માહિતી મળી શકે છે.

ISROના સર્વેમાં 23,891 વેટલેન્ડ્સની ઓળખ

ગુજરાતના વેટલેન્ડ્સનો પ્રથમ મહત્ત્વનો આધાર ઈસરો (ISRO)ના સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC) દ્વારા તૈયાર કરાયેલો નેશનલ વેટલેન્ડ એટલાસ છે. વર્ષ 2006-07ના સેટેલાઇટ ડેટાના આધારે તૈયાર થયેલા આ સર્વેમાં 2.25 હેક્ટર કે તેથી વધુ વિસ્તાર ધરાવતા 14,183 વેટલેન્ડ્સ નોંધાયા હતા. આ ઉપરાંત 9,708 નાના વેટલેન્ડ્સની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. આમ, કુલ 23,891 વેટલેન્ડ્સ નોંધાયા હતા, જે રાજ્યના આશરે 34.7 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર એટલે કે ગુજરાતના કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના 17.56 ટકા જેટલા હતા. આ સર્વેમાં જિલ્લાવાર વિગતો પણ આપવામાં આવી હતી. જોકે, આ આંકડાઓમાં વહીવટી સીમાઓના ફેરફારને કારણે મુશ્કેલી ઊભી થઈ છે. વર્ષ 2007માં સુરતમાંથી તાપી જિલ્લાની રચના થઈ હતી, પરંતુ જૂના સર્વેમાં તાપી માટે અલગ અને સ્પષ્ટ આધારરેખા ઉપલબ્ધ નથી. ત્યારબાદ 2013માં અરવલ્લી, બોટાદ, છોટા ઉદેપુર, દેવભૂમિ દ્વારકા, ગીર સોમનાથ, મહિસાગર અને મોરબી સહિત સાત નવા જિલ્લાઓ બનાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2025માં બનાસકાંઠામાંથી વાવ-થરાદ જિલ્લાની રચના થતાં ગુજરાતમાં જિલ્લાઓની સંખ્યા 34 થઈ હતી.

જાહેરાત

2017-18ના સર્વેમાં વેટલેન્ડ્સની સંખ્યા વધી

વેટલેન્ડ્સની સ્થિતિ જાણવા માટે વર્ષ 2017-18માં વધુ એક દાયકાના ફેરફારનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ મૂલ્યાંકન મુજબ વર્ષ 2006-07માં 14,734 વેટલેન્ડ્સ નોંધાયા હતા, જેનો કુલ વિસ્તાર 34,49,413 હેક્ટર હતો. જ્યારે વર્ષ 2017-18માં વેટલેન્ડ્સની સંખ્યા વધીને 17,613 થઈ હતી અને તેનો કુલ વિસ્તાર 34,99,429 હેક્ટર નોંધાયો હતો. આમ, આ સમયગાળામાં વેટલેન્ડ્સ તરીકે મેપ કરાયેલા વિસ્તારમાં 50,016 હેક્ટર એટલે કે આશરે 1.45 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. જોકે, આ આંકડાઓની સરખામણી કરતી વખતે એક મહત્ત્વની બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. મૂળ એટલાસમાં નાના વેટલેન્ડ્સનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે દાયકાના મૂલ્યાંકનમાં માત્ર 2.25 હેક્ટર કે તેથી વધુ વિસ્તાર ધરાવતા વેટલેન્ડ્સની ગણતરી કરવામાં આવી હતી. તેથી 23,891 અને 17,613ના આંકડાઓ વચ્ચેનો તફાવત વેટલેન્ડ્સનો નાશ થયો હોવાનું સાબિત કરતો નથી.

મડફ્લેટ્સ ઘટ્યા, મીઠાના અગરોનો વિસ્તાર વધ્યો

વેટલેન્ડ્સની વિવિધ શ્રેણીઓના આંકડાઓમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2006-07થી 2017-18 દરમિયાન દરિયાકાંઠાના મીઠાના અગરો (Salt Pans)નો વિસ્તાર 97,849 હેક્ટરથી વધીને 1,92,287 હેક્ટર થયો હતો. એટલે કે તેમાં 94,438 હેક્ટરનો વધારો નોંધાયો હતો. બીજી તરફ, દરિયાકાંઠાના કાદવ-કીચડવાળા વિસ્તારો એટલે કે ઇન્ટરટાઇડલ મડફ્લેટ્સ (Mudflats)નો વિસ્તાર 22,51,962 હેક્ટરથી ઘટીને 21,42,215 હેક્ટર થયો હતો. તેમાં 1,09,747 હેક્ટરનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ ઉપરાંત મેન્ગ્રોવ એટલે કે ચેરિયાના વિસ્તારમાં 17,184 હેક્ટરનો વધારો થયો હતો, જ્યારે ખાડીઓ (Creeks) હેઠળ નોંધાયેલા વિસ્તારમાં 21,748 હેક્ટરનો વધારો થયો હતો. પર્યાવરણના નિષ્ણાતો માટે આ આંકડાઓનું વિશ્લેષણ મહત્ત્વનું છે. કારણ કે મીઠાના અગરો અને કુદરતી મડફ્લેટ્સ બંને વેટલેન્ડ તરીકે વર્ગીકૃત થઈ શકે છે, પરંતુ બંનેની પર્યાવરણીય ભૂમિકા એકસરખી નથી. તેથી વેટલેન્ડ્સના કુલ વિસ્તારમાં વધારો થયો હોવાનો અર્થ કુદરતી પર્યાવરણમાં સુધારો થયો છે એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.

સેટેલાઇટમાં નોંધણી અને કાનૂની રક્ષણ અલગ બાબતો

વેટલેન્ડ્સના સંદર્ભમાં એક મહત્ત્વનો તફાવત વૈજ્ઞાનિક મેપિંગ અને કાનૂની રક્ષણ વચ્ચેનો છે. વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન) નિયમો, 2017 હેઠળ કોઈ વિસ્તારનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણમાં વેટલેન્ડ તરીકે નોંધાવું એ તેને આપમેળે કાનૂની રક્ષણ મળી ગયું હોવાનું દર્શાવતું નથી. કોઈ વિસ્તારને કાનૂની રીતે સુરક્ષિત જાહેર કરવા માટે તેની પર્યાવરણીય સ્થિતિ, મહત્ત્વ અને વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાતોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. તેથી સેટેલાઇટ દ્વારા ઓળખાયેલા, સ્થળ પર ચકાસાયેલા અને કાનૂની રક્ષણ હેઠળ આવેલા વેટલેન્ડ્સ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત જાળવવો જરૂરી છે.

ગુજરાતના તમામ 34 જિલ્લાઓ માટે જાહેર રજિસ્ટરની જરૂર

હાલના સંજોગોમાં ગુજરાત માટે એકીકૃત જાહેર વેટલેન્ડ રજિસ્ટર તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત સામે આવી છે. આ રજિસ્ટરમાં દરેક વેટલેન્ડનું ચોક્કસ સ્થાન, વિસ્તાર, પ્રકાર, મેપિંગનું વર્ષ, સર્વેક્ષણનો સ્ત્રોત, વર્તમાન જિલ્લો અને તાલુકો તથા સ્થળ પર થયેલી ચકાસણીની વિગતો હોવી જોઈએ. દરેક વેટલેન્ડને અલગ ઓળખ નંબર (Unique ID) આપવાથી તેની સ્થિતિ અને સમયાંતરે થતા ફેરફારોને ટ્રેક કરવામાં સરળતા રહેશે. સાથે જ કયા વેટલેન્ડ કુદરતી છે, કયા માનવસર્જિત છે અને કયા કાનૂની રક્ષણ હેઠળ છે તેની માહિતી પણ ઉપલબ્ધ થઈ શકશે. વેટલેન્ડ્સના સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન માટે રચાયેલી સ્ટેટ વેટલેન્ડ ઓથોરિટીની પણ આમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા છે. વેટલેન્ડ્સની ઓળખ, ઇન્વેન્ટરી તૈયાર કરવી અને સંરક્ષણની પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવી તેની જવાબદારીઓમાં સામેલ છે. આમ, ગુજરાત પાસે વેટલેન્ડ્સના મેપિંગ માટે ISROના જૂના એટલાસથી લઈને નવા હાઈ-રિઝોલ્યુશન સર્વે સુધીનો ડેટા ઉપલબ્ધ છે. હવે સૌથી મોટો પડકાર આ તમામ માહિતીનું એકીકરણ કરીને વર્તમાન 34 જિલ્લાઓ માટે વિશ્વસનીય, ચકાસાયેલ અને પારદર્શક રજિસ્ટર તૈયાર કરવાનો છે. જેથી વેટલેન્ડ્સની સંખ્યા જ નહીં, પરંતુ તેમની વાસ્તવિક પર્યાવરણીય સ્થિતિ પણ જાણી શકાય અને સંરક્ષણ માટે યોગ્ય આયોજન થઈ શકે.

આ સમાચાર શેર કરો

જાહેરાત