VIDEO: 7 દાયકાઓમાં સિનેમાના પડદા બદલાયા, સંગીતના સૂર બદલાયા... પણ દરેક નવા યુગના અવાજમાં 'આશા' અવિરત રહી

લાણીઓની ડિક્શનરીમાં દરેક લાગણીને જીવંત કરી દેનારો અવાજ. હિન્દી પ્લેબેક સંગીતમાં પગ મૂકતાની સાથે જ દિગ્ગજ મહિલા ગાયિકાઓ વચ્ચે પોતાની અલગ ઓળખ ઉભી કરનારો અવાજ. અથવા ખુદ 70 વર્ષની ઉંમરે, કોલેજ જતી યુવતીના રોમેન્ટિક જુસ્સાનો અવાજ - આશા ભોંસલે હિન્દી સંગીતનો એવો દુર્લભ અવાજ હતા, જે કોઈપણ રંગ કે રાગના ગીતમાં પ્રાણ ફૂંકી દેતા હતા.

અચાનક તબિયત બગડ્યા પછી, મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે પહોંચેલા આશા હવે આપણી વચ્ચે નથી રહ્યા. આ સંસારને વિદાય આપતી વખતે આશા 92 વર્ષના હતા. પરંતુ આ વાત પર તેમના અવાજના કરોડો ચાહકો માટે વિશ્વાસ કરવો થોડો મુશ્કેલ છે. કારણ કે છેલ્લા 70 વર્ષોમાં મોટા પડદા પર તસવીરો બદલાઈ, ગીતો બદલાયા, ગીતોમાં વાગતા વાજિંત્રો બદલાયા... પણ એ ગીતોમાં આશાનો અવાજ હંમેશા નવો જ રહ્યો.

એક નવો અવાજ, એક નવો અંદાજ

મરાઠીમાં ગાવાનું શરૂ કરી ચૂકેલા આશા ભોંસલે 1948માં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવ્યા. ત્યારે હિન્દી ફિલ્મોમાં નૂરજહાં, શમશાદ બેગમ, સુરૈયા અને ગીતા દત્ત જેવી મહિલા ગાયિકાઓનો સિક્કો ચાલતો હતો. આશા સામે સૌથી મોટો પડકાર તેમની પોતાની મોટી બહેન લતા મંગેશકર પણ હતા. બંને બહેનોનો અવાજ પણ ઘણીવાર એક સરખો લાગતો હતો. પરંતુ આશાના અવાજને ઓળખ મળી તેમના અંદાજથી.

આશાએ પોતે પણ ઘણીવાર ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે શરૂઆતમાં તેમના ભાગે એવા ગીતો આવતા હતા જે મોટી મહિલા ગાયિકાઓ ગાતી નહોતી. ઘણીવાર એ ફિલ્મો મોટા નામોની સરખામણીએ નાની પડતી હતી અને ઘણીવાર ગીતોના બોલ અથવા ઈમોશન એવા હોતા હતા જેમને અવાજ આપવા પર લોકો અને ઈન્ડસ્ટ્રી જજમેન્ટલ બની જતી હતી! પણ આશાએ પોતાની પાસે આવતું દરેક ગીત કોઈપણ જજમેન્ટ વગર, એન્જોય કરીને ગાયું. અને ગીતોની લાગણી સાથે ભળી જવાનો આ અંદાજ તેમના અવાજની ઓળખ બની ગયો.

દૈવી નહીં, તોફાન અને અદાઓથી ભરેલો અવાજ

દિલીપ કુમારની ફિલ્મ 'સંગદિલ' (1952), અશોક કુમારની 'પરિણીતા' (1953) અને દેવ આનંદની 'CID' (1956)માં આશાને અન્ય ગાયકોની વચ્ચે થોડા-થોડા ગીતો મળ્યા. પોતાના સમયના ટોપ મ્યુઝિક ડાયરેક્ટર ઓ.પી. નય્યરે 'CID'માં તેમને એક ગીત આપ્યું, પરંતુ તેમાં પણ આશાની સાથે આઇકોનિક શમશાદ બેગમ હતા. ગીત હતું - 'લેકે પહેલા પહેલા પ્યાર'.

શમશાદ બેગમના સધાયેલા અવાજ સાથે આશાના સોફ્ટ, યુવાન અને ચુલબુલા અવાજનો કોન્ટ્રાસ્ટ આજે પણ આ ગીત સાંભળતી વખતે તમને આકર્ષશે. આ અપીલે જ આશાની કારકિર્દીનો રસ્તો બદલી નાખ્યો. 'CID'થી આશા અને નય્યરની એવી સુપરહિટ ભાગીદારી શરૂ થઈ જેણે પછીના બે દાયકામાં અસંખ્ય હિટ ગીતો આપ્યા. 50ના દાયકાનો અંત આ જોડીના હિટ ગીતોવાળી ઘણી ફિલ્મો લઈને આવ્યો - બડે સરકાર, કૈદી, નયા દૌર, તુમસા નહીં દેખા, હાવડા બ્રિજ અને કલ્પના.

ઓ.પી. નય્યરે આશાને એવા ગીતો આપ્યા જે સ્ત્રી પાત્રોની રોમેન્ટિક ઈચ્છાઓને અવાજ આપી રહ્યા હતા. જેમાં અદાઓ હતી, તોફાન હતું અને પુરુષ પાત્રને રીઝવવાની ભાવના હતી - ત્યારે આ અભિવ્યક્તિને 'સીમા ઓળંગવી' માનવામાં આવતી હતી. તેમનું સંગીત ત્યારે વેસ્ટર્ન સ્ટાન્ડર્ડનું હતું. તસવીરમાં ઘણીવાર અભિનેત્રીઓ વેસ્ટર્ન આઉટફિટમાં હોતી હતી. કેબરે ડાન્સ થતો હતો, જેની આઈકોન તે સમયે હેલન હતી.

70ના દાયકાનો સ્વૅગ

70નો દાયકો હિન્દી ફિલ્મોના સૌથી પ્રાયોગિક ગાળા તરીકે ઓળખાય છે. આ દાયકાએ ફિલ્મોને સ્ટાઇલ, ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્પિરેશન અને ગેંગસ્ટર્સ આપ્યા. આર.ડી. બર્મન (પંચમ દા)એ આશાના અવાજ સાથે અવનવા પ્રયોગો કર્યા. 'દમ મારો દમ'થી લઈને 'પિયા તુ અબ તો આજા' જેવા ગીતોએ ખળભળાટ મચાવ્યો. 70ના દાયકામાં આશાની એવી છબી બની કે - "સારી છોકરીઓ લતાના ગીતો સાંભળે અને તોફાની છોકરીઓ માટે આશા છે!" અને આશાએ આ બધું પોતાનો સાદગીભર્યા પોષાક સાડી પહેરીને જ કરી બતાવ્યું.

80ના દાયકામાં બદલાયો અંદાજ

80ના દાયકામાં આશાએ 'ઉમરાવ જાન' (1981)થી સૌને ચોંકાવી દીધા. ખય્યામની ક્લાસિકલ ધૂનો પર 'દિલ ચીઝ ક્યા હૈ', 'ઈન આંખો કી મસ્તી કે' જેવા ગીતો ગાઈને તેમણે સાબિત કર્યું કે તેઓ માત્ર વેસ્ટર્ન કે ચુલબુલા ગીતો જ નહીં, પણ ગંભીર ગઝલો પણ એટલી જ સુંદરતાથી ગાઈ શકે છે.

ખય્યામે પોતે પણ ઘણી વાર કહ્યું હતું કે આવા ગીતો માટે જ્યારે તેમણે આશાની પસંદગી કરી ત્યારે લોકો નવાઈ પામ્યા હતા. 'દિલ ચીઝ ક્યા હૈ', 'ઈન આંખો કી મસ્તી કે', 'યે ક્યા જગહ હૈ દોસ્તો' અને 'જુસ્તજુ જિસકી થી' જેવા ગીતો આશ્ચર્યને પ્રશંસામાં બદલવા માટે પૂરતા સાબિત થયા. આ ઉપરાંત, આશાએ તેના પર ગુલઝારની ફિલ્મ 'ઈજાઝત'ના આખા આલ્બમ અને 'રોઝ રોઝ આંખો તલે' જેવા ગીતોની ગંભીરતા પણ ઉમેરી દીધી. 80ના દાયકાએ આશાને એક ચોક્કસ ઈમેજમાંથી બહાર કાઢીને તેમને 'કમ્પ્લીટ પેકેજ' ધરાવતી ઓળખ અપાવી. આશાના બંને નેશનલ એવોર્ડ આ જ દાયકામાં આવ્યા હતા.

નવા કમ્પોઝર્સની ફેવરિટ આશા

રોકિંગ 90sએ બોલિવૂડને એટલું બદલી નાખ્યું કે પડદા પર કલાકારોની એક આખી પેઢી આઉટડેટેડ થવા લાગી. નવા કમ્પોઝર્સની ભીડ એક અલગ પ્રકારનો સાઉન્ડ લઈને આવી, જેમાં નવા અવાજો માટે ઘણી જગ્યા હતી. અલકા યાજ્ઞિક, કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ, સાધના સરગમ, અનુરાધા પૌડવાલ અને અલીશા ચિનોય આ દાયકાના સૌથી મોટા પ્લેબેક અવાજો હતા. પરંતુ નવા કમ્પોઝર્સે જાણે આશાને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત (Redefine) કર્યા. 90ના દાયકાનું મોડર્ન અને વેસ્ટર્ન કેરેક્ટર તો આશાજી છેલ્લા બે-ત્રણ દાયકાથી જાળવી રહ્યા હતા! અને જ્યારે તેને લેટેસ્ટ ટેકનિકલ સ્ટાઈલનો સાઉન્ડ મળ્યો ત્યારે જાદુ થઈ ગયો.

અનુ મલિકે 'બાઝીગર'ના 'કિતાબે બહુત સી'માં અને નુસરત ફતેહ અલી ખાને 'થોડા સા પગલા થોડા સયાના'માં આશાને ફરીથી એ જ તોફાન આપ્યું જેની વાત ઓ.પી. નય્યર કરતા હતા. વિશાલ ભારદ્વાજે 'દિલ પે મત લે યાર'માં તેમને કુલ (Cool) બનાવી દીધા. અને રહેમાને તો આશાને નવા યુવાનોમાં લોકપ્રિય કરી દીધા. 'રંગીલા'ના ગીતો, 'કહીં આગ લગે લગ જાવે' (તાલ), 'ઓ ભંવરે' (દૌડ) અને 'મુઝે રંગ દે' (તક્ષક) જેવા ગીતોએ આશાને 90ના દાયકામાં પણ ટોપ પર રાખ્યા. રહેમાને 'લગાન' (2001)થી આશાને નવી સદીમાં પણ ટોપ પ્લેબેક ફીમેલ સિંગર બનાવી રાખ્યા. 90 અને 2000ની શરૂઆતમાં આશાના ઈન્ડી પોપ (Indi Pop) ગીતોનો પણ ભારે દબદબો હતો. તેમનું આલ્બમ 'જાનમ સમજા કરો' ખૂબ લોકપ્રિય થયું. અદનાન સામી સાથેનું આશાનું આલ્બમ 'કભી તો નઝર મિલાઓ' આજે પણ સાંભળવામાં આવે છે.

નવી સદીમાં જનતાને નવા આંચકા આપતા આશા

નવી સદીમાં પણ આશા નવો અવાજ બની રહ્યા અને તેમના ગીતો યુવાનોમાં જબરદસ્ત લોકપ્રિય રહ્યા. 'કમ્બખ્ત ઈશ્ક હૈ જો', 'ખલ્લાસ', 'શરારા શરારા' ગાતી વખતે તેમની ઉંમર 65 વર્ષથી વધુ હતી. પરંતુ 2005માં 'લકી લિપ્સ' ગાઈને આશાએ ફરીથી 70ના દાયકા જેવો હોબાળો મચાવ્યો. ગીત ખૂબ લોકપ્રિય થઈ રહ્યું હતું, પણ લોકોમાં મૂંઝવણ એ હતી કે લગભગ 70 વર્ષના આશા, 25 વર્ષથી નાની છોકરીની લાગણીઓને અવાજ કેવી રીતે આપી શકે! પરંતુ આશાએ 50 વર્ષ પહેલા પણ આવી વાતોની ચિંતા કરી નહોતી, તો હવે શું કામ કરે?

તેઓ કામ કરતા રહ્યા. 2017ની ફિલ્મ 'બેગમ જાન'માં તેમનું એક ગીત હતું - 'પ્રેમ મેં તોહરે'. આજના લોકપ્રિય કમ્પોઝર વિશાલ મિશ્રા પણ 'સાંડ કી આંખ' (2019) માં આશાને ગીત આપીને ધન્ય થઈ ચૂક્યા છે. જોકે આશાનું છેલ્લું ફિલ્મી ગીત 2022માં આવેલી ફિલ્મ 'લાઈફ ઈઝ ગુડ'માં છે.

12,000થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કરવાનો વર્લ્ડ રેકોર્ડ આશાએ અમસ્તા જ નથી બનાવ્યો. અને તે પણ મોટાભાગે લોકપ્રિય પ્લેબેક ગીતો. તેઓ દરેક દાયકામાં વધુ ને વધુ નવા થતા ગયા. આશા આપણી વચ્ચે હોય કે ન હોય, તેઓ હંમેશા નવા જ લાગતા રહેશે. માત્ર તેમનો અવાજ નહીં, પણ ગીતોમાં તેમનો 'સ્વૅગ' દરેક નવી પેઢી માટે મિસાલ બનતો રહેશે.