મળી ગયો સૌથી મોટો બ્લેક હોલ, એકસાથે 30 સૂર્ય પણ નહીં કરી શકે તેનો મુકાબલો!
સૂર્ય અને તેની આસપાસના તમામ ગ્રહો ગેલેક્સીનો ભાગ છે. તે ‘મિલ્કી વે’ તરીકે ઓળખાય છે. ગેલેક્સી એ તારાઓ, ગેસ અને ધૂ
સૂર્ય અને તેની આસપાસના તમામ ગ્રહો ગેલેક્સીનો ભાગ છે. તે ‘મિલ્કી વે’ તરીકે ઓળખાય છે. ગેલેક્સી એ તારાઓ, ગેસ અને ધૂળનું એક વિશાળ જૂથ છે જે ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા એકસાથે જોડાયેલા છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓએ તાજેતરમાં જ ગેલેક્સીમાં એક વિશાળ બ્લેક હોલ શોધી કાઢ્યો છે, જેને Gaia BH3 નામ આપવામાં આવ્યું છે. તે ગેલેક્સીનો સૌથી મોટો બ્લેક હોલ છે, જે તારાઓની ઉત્ક્રાંતિ અને બ્લેક હોલની રચના વિશે નવા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
આપણી ગેલેક્સીના કેન્દ્રમાં આવેલા વિશાળ બ્લેક હોલ સિવાય, ‘મિલ્કી વે’ નાના તારાઓના બ્લેક હોલના ઘર તરીકે પણ કામ કરે છે, જે વિશાળ તારો તૂટી પડતા બને છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આપણી ગેલેક્સીમાં 10 કરોડ બ્લેક હોલ છે, પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગના હજુ સુધી શોધી શકાયા નથી.
બ્લેક હોલ સૂર્ય કરતા 33 ગણો મોટો છે
જે બ્લેક હોલની શોધ થઈ ચૂકી છે તે સૂર્યના કદ કરતા સરેરાશ 10 ગણા મોટા છે. તેમાંથી, અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા બ્લેક હોલનું દળ સૂર્ય કરતા 21 ગણું વધારે છે. જોકે, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA)ના Gaia મિશને સૌથી મોટા બ્લેક હોલની શોધ કરી છે. આ બ્લેક હોલનું દળ સૂર્યના દળ કરતા 33 ગણું વધારે છે.
આ આપણી ગેલેક્સીમાં જોવા મળેલ સૌથી મોટો બ્લેક હોલ બની ગયો છે. તે લગભગ 1,926 પ્રકાશ વર્ષ દૂર છે જે આપણા ગ્રહની નજીક ગણી શકાય.
https://twitter.com/esa/status/1780133463552610342ESAની ટીમે કરી શોધ
ESA દ્વારા શોધાયેલ સૌથી મોટા બ્લેક હોલને Gaia BH3 નામ આપવામાં આવ્યું છે. તે સૌપ્રથમ ESA વૈજ્ઞાનિકોની ટીમ દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું જેઓ અસામાન્ય વસ્તુની શોધમાં મિશનના ડેટાને જોઈ રહ્યા હતા. Aquilaના નજીકના તારામંડળમાં એક જૂના વિશાળ તારાએ ધ્રુજારી સાથે તેમનું ધ્યાન ખેંચ્યું, પછી શોધ્યું કે તે એક વિશાળ બ્લેક હોલની પરિક્રમા કરી રહ્યો છે.
આટલી નજીક હોવા છતાં, BH3 શોધવો મુશ્કેલ હતો. તે હવે આપણા ગ્રહથી બીજો સૌથી નજીકનો બ્લેક હોલ છે. તેમાં પૂરતા પ્રમાણમાં અવકાશી પદાર્થો નથી કે જે તેના પદાર્થને ભરી શકે અને તેને એક્સ-રે ટેલિસ્કોપમાં પ્રકાશમાં લાવી શકે. તેની શોધ પહેલા, તુલનાત્મક કદના બ્લેક હોલ માત્ર દૂરની ગેલેક્સીમાં જ જોવા મળતા હતા.
ખાસ ટેલિસ્કોપ દ્વારા આકાર શોધાયો
ESA ટીમે નવા શોધાયેલા બ્લેક હોલના કદની પુષ્ટિ કરવા માટે European Southern Observatory (ESO) જેવા ગ્રાઉન્ડ-આધારિત ટેલિસ્કોપના ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો. આ જોવા માટે ESOના A. Ghizzi Panizza/ESO ટેલીસ્કોપની મદદ લેવામાં આવી હતી. 2025માં વિગતવાર પેપર બહાર પાડતા પહેલા, તેઓએ પ્રારંભિક ડેટા સાથે એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું જેથી તેમના સાથીદારો Gaia BH3નો અભ્યાસ શરૂ કરી શકે.
તેઓ અત્યારે જે જાણે છે તે એ છે કે તેની પરિભ્રમણ કરતા તારાઓમાં હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ કરતા ભારે ધાતુઓ ઓછી હોય છે. તારાઓની જોડી સમાન રચના ધરાવે છે, તેથી BH3ની રચના કરવા માટે તૂટી પડતો તારો પણ સમાન હોઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકો લાંબા સમયથી માને છે કે ઓછી ધાતુવાળા તારાઓ તૂટી પડ્યા પછી ઉચ્ચ-દળવાળા બ્લેક હોલ બનાવી શકે છે, કારણ કે તેઓ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ઓછું દળ ગુમાવે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, સૈદ્ધાંતિક રીતે તેઓ સમાપ્ત થાય ત્યાં સુધીમાં તેમની પાસે સુપરમાસિવ બ્લેક હોલ બનાવવા માટે પુષ્કળ સામગ્રી બાકી હશે.
ખગોળશાસ્ત્રીઓ BH3 બ્લેક હોલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે
આ દેખીતી રીતે ESAને મળેલો પ્રથમ પુરાવા છે કે જે ઓછી ધાતુવાળા તારાઓને સુપરમાસીવ બ્લેક હોલ સાથે જોડે છે. આ તે વાતનો પણ પુરાવો છે કે, જૂના વિશાળ તારા જેને આપણે આપણી ગેલેકસીમાં જોઈએ છીએ તે નવા તારાઓની તુલનામાં અલગ રીતે વિકસિત થયા હતા.
આશા છે કે આપણે BH3 અને તેના સાથી તારાના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને ભવિષ્યમાં બાઈનરી સિસ્ટમ અને બ્લેક હોલ્સનો વધુ વિગતવાર અભ્યાસ જોઈશું. ESA માને છે કે BH3ની શોધ માત્ર શરૂઆત છે, જેમ જેમ અમે બ્રહ્માંડના રહસ્યોને ઉકેલવા માગીએ છીએ, તેમ તે તપાસનું વધુ મોટું કેન્દ્ર બનવા જઈ રહ્યું છે.
પ્રથમ બ્લેક હોલની વાર્તા
જેમ કે એસ્ટ્રોનોમીમાં ઘણી વાર થાય છે, બ્લેક હોલનો સિદ્ધાંત આપણી શોધ પહેલાનો હતો. આ સિદ્ધાંતની શરૂઆત 1915માં આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનના કાર્યથી થઈ હતી, અને તેથી જ્યારે 20મી સદીના પ્રારંભિક ભાગમાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ બ્લેક હોલ અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ તે અંગે આશ્ચર્ય પામતા હતા, કારણ કે તેમની સામે સમસ્યા હતી કે એવી વસ્તુને કેવી રીતે શોધવી જે પ્રકાશનું ઉત્સર્જન નથી કરતી.
ખગોળશાસ્ત્રીઓ સંમત થયા હતા કે જો બ્લેક હોલ અસ્તિત્વમાં હોય, તો બની શકે છે કે વિશાળ તારોનું ફ્યુલ ખતમ થાય અને તે તૂટી જાય ત્યારે તેનું સર્જન થાય.
પ્રથમ જાણીતો બ્લેક હોલ 1964માં એક્સ-રેમાં જોવા મળ્યો હતો. પ્રથમ રોકેટ ફ્લાઈટમાંની એક એવી ઉંચાઈ સુધી પહોંચવાની જરૂર હતી કે પૃથ્વીનુંના વાતાવરણથી એક્સ-રેને નુકસાન ન થાય. આ ફ્લાઈટ દરમિયાન ખગોળશાસ્ત્રીઓએ આકાશમાં સૌથી તેજસ્વી એક્સ-રે સ્ત્રોતોમાંથી એક શોધી કાઢ્યો હતો.
કારણ કે તે સિગ્નસ તારામંડળની દિશામાં સ્થિત હતું, તેઓએ તેનું નામ Cygnus X-1 રાખ્યું. તેને ટૂંકમાં Cyg X-1 કહેવામાં આવે છે. હવે એવું માનવામાં આવે છે કે તેનું દળ સૂર્યના દળ કરતા લગભગ 21 ગણું વધારે છે.
