આગામી 73 વર્ષમાં પૃથ્વી પરથી માનવજાતનું અસ્તિત્વ ખતમ થઈ શકે? ‘ધ લેન્સેટ’ના અહેવાલમાં AIથી લઈને પરમાણુ યુદ્ધ સુધીના 17 મહાખતરાની ચેતવણી

વર્ષ 2100 સુધીમાં પૃથ્વી પરથી માનવજાતનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે? પ્રતિષ્ઠિત મેડિકલ જર્નલ ‘ધ લેન્સેટ’ (The Lancet) સાથે સંકળાયેલા એક નવા અહેવાલમાં માનવજાતના ભવિષ્ય સામે ઊભા થઈ રહેલા ગંભીર જોખમોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (Artificial Intelligence-AI)ના દુરુપયોગથી લઈને પરમાણુ યુદ્ધ (Nuclear War), આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change), વાયુ પ્રદૂષણ અને મહામારીઓ જેવા 17 સંભવિત વિનાશક જોખમોનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ જોખમોની સંભાવના ઓછી હોઈ શકે છે, પરંતુ જો તે વાસ્તવિકતામાં ફેરવાય તો તેની અસર સમગ્ર માનવજાત માટે વિનાશક બની શકે છે.

‘ધ લેન્સેટ’નો અહેવાલ શું છે અને કોણે તૈયાર કર્યો?

આ અહેવાલ ‘21મી સદીમાં સ્વાસ્થ્ય માટેના વૈશ્વિક જોખમો અંગેના લેન્સેટ કમિશન’ (The Lancet Commission on 21st Century Global Threats to Health) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં આરોગ્ય, વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક નીતિ સાથે સંકળાયેલા 35 આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો. અહેવાલનો મુખ્ય હેતુ વર્ષ 2100 સુધી માનવ સ્વાસ્થ્ય અને અસ્તિત્વ સામે ઊભા થઈ શકે તેવા મોટા જોખમોને ઓળખવાનો તથા તેને અટકાવવા માટેનાં પગલાં સૂચવવાનો છે.

AIનો દુરુપયોગ માનવજાત માટે મોટો ખતરો

અહેવાલમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના દુરુપયોગને ગંભીર જોખમોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. અદ્યતન AI ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ખતરનાક જૈવિક હથિયારો (Biological Weapons) અથવા વિનાશક જીવાણુઓ વિકસાવવા માટે થઈ શકે છે. જો આવો જૈવિક એજન્ટ નિયંત્રણ બહાર ફેલાય તો વૈશ્વિક સ્તરે આરોગ્ય સંકટ ઊભું થઈ શકે છે.

આથી, નિષ્ણાતોએ અદ્યતન AI અને AI આધારિત જૈવિક ડિઝાઇન સાધનો પર કડક દેખરેખ અને નિયંત્રણ (Governance)ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.

પરમાણુ યુદ્ધથી સર્જાઈ શકે ‘પરમાણુ દુકાળ’

બીજું મોટું જોખમ પરમાણુ સંઘર્ષ (Nuclear Conflict) છે. જો વૈશ્વિક મહાસત્તાઓ વચ્ચે મોટાપાયે પરમાણુ યુદ્ધ થાય તો વિસ્ફોટોથી ઉત્પન્ન થતો ધુમાડો અને રાખ સૂર્યપ્રકાશને પૃથ્વી સુધી પહોંચતા અટકાવી શકે છે. તેના કારણે વૈશ્વિક તાપમાનમાં ઘટાડો, ખેતીને નુકસાન અને ખાદ્ય પુરવઠામાં ગંભીર વિક્ષેપ સર્જાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિને ‘પરમાણુ દુકાળ’ (Nuclear Famine) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભારત માટે વાયુ પ્રદૂષણ અને આબોહવા પરિવર્તનનો પડકાર

અહેવાલમાં ભારત સહિત દક્ષિણ એશિયા માટે વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution)ને મોટો પડકાર ગણાવવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને સૂક્ષ્મ પ્રદૂષક કણો (PM2.5) સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પાકના અવશેષો બાળવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ પણ પ્રદૂષણમાં વધારો કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તનથી દરિયાની સપાટીમાં વધારો, અતિશય ગરમી, દુષ્કાળ અને પૂર જેવી ઘટનાઓનું જોખમ વધે છે. ખેતી અને ખાદ્ય ઉત્પાદન પર તેની અસરથી બાળકોમાં કુપોષણ (Malnutrition) તથા મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવી બીમારીઓનો ફેલાવો પણ વધી શકે છે.

માનવજાતને બચાવવા નિષ્ણાતોએ શું સૂચવ્યું?

અહેવાલમાં ભવિષ્યના જોખમોનો સામનો કરવા માટે ત્રણ મુખ્ય દિશાઓ સૂચવવામાં આવી છે. પ્રથમ, મહામારી અને આપત્તિઓનો સામનો કરી શકે તેવી મજબૂત આરોગ્ય વ્યવસ્થા (Healthcare System) ઊભી કરવી. બીજું, નવી દવાઓ, રસીઓ અને આબોહવા સંબંધિત ટેક્નોલોજીમાં સંશોધન વધારવું તથા જોખમી AI પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવું. ત્રીજું, વૈશ્વિક જોખમોનું સતત નિરીક્ષણ (Risk Monitoring) કરીને સંકટ ઊભું થાય તે પહેલાં જ પગલાં લેવા.

નિષ્ણાતોનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે માનવજાતનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત રાખવા માટે દેશો વચ્ચે સહયોગ, અસરકારક નીતિઓ અને સમયસર પગલાં જરૂરી છે. જોકે, અહેવાલમાં દર્શાવાયેલા જોખમોનો અર્થ એ નથી કે વર્ષ 2100 સુધીમાં માનવજાતનો અંત નિશ્ચિત છે.