સોનું હવે લેબમાં બનશે? અમેરિકન કંપનીના દાવાથી ખળભળાટ, શું સોનાના ભાવમાં આવશે મોટો કડાકો?
સોનું (Gold) હંમેશાંથી કિંમતી ધાતુ (Precious Metal) તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ હવે અમેરિકાના એક સ્ટાર્ટઅપે પારામાંથી અસલી સોનું બનાવવાનો દાવો કરતાં વિજ્ઞાન અને નાણાકીય જગતમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. જો ભવિષ્યમાં લેબોરેટરીમાં મોટા પ્રમાણમાં સોનું બનાવવું શક્ય બને, તો તેની વૈશ્વિક સપ્લાય અને બજારભાવ પર શું અસર પડશે? શું સોનાના ભાવમાં મોટો ઘટાડો આવી શકે છે?
અમેરિકન સ્ટાર્ટઅપ મેરાથોન ફ્યુઝન (Marathon Fusion)એ ન્યુક્લિયર ટ્રાન્સમ્યુટેશન (Nuclear Transmutation)ની પ્રક્રિયા દ્વારા પારામાંથી સોનું બનાવવાની સંભાવના અંગે દાવો કર્યો છે. જોકે, આ દાવાની પુષ્ટિ કરતા પ્રાયોગિક પુરાવા અને વિગતો જાહેરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ નથી. તેથી હાલ આને સોનું મોટા પાયે બનાવવામાં સફળતા મળી ગઈ હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
શું છે મેરાથોન ફ્યુઝનનો દાવો?
મેરાથોન ફ્યુઝનનું કહેવું છે કે ફ્યુઝન રિએક્શન (Fusion Reaction) દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા ઊર્જાસભર ન્યુટ્રોન (Neutrons)નો ઉપયોગ કરીને પારાના ચોક્કસ સમસ્થાનિક (Isotope)ને સોનામાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.
ન્યુક્લિયર ટ્રાન્સમ્યુટેશન એવી પ્રક્રિયા છે, જેમાં પરમાણુના કેન્દ્રક (Nucleus)માં ફેરફાર કરીને એક તત્ત્વને બીજા તત્ત્વમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા ભૌતિકશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ શક્ય છે, પરંતુ તેને મોટા પ્રમાણમાં અને આર્થિક રીતે વ્યવહારુ બનાવવું મોટો પડકાર છે.
આ ઉપરાંત, આવી પ્રક્રિયામાં કિરણોત્સર્ગી સમસ્થાનિકો (Radioactive Isotopes) ઉત્પન્ન થવાની શક્યતા પણ રહે છે. તેથી સોનાનું ઉત્પાદન કર્યા બાદ તેની સુરક્ષા, શુદ્ધતા અને ઉપયોગિતા જેવા મુદ્દાઓનું પણ ધ્યાન રાખવું પડે છે.
CERN અગાઉ પણ બનાવી ચૂક્યું છે સોનાના પરમાણુ
યુરોપિયન પરમાણુ સંશોધન સંસ્થા CERNના વૈજ્ઞાનિકોએ પણ લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડર (Large Hadron Collider – LHC)માં થયેલા પ્રયોગો દરમિયાન સોનાના પરમાણુ કેન્દ્રકો (Gold Nuclei) ઉત્પન્ન કર્યા હતા.
2015થી 2018 દરમિયાન થયેલા પ્રયોગોમાં અંદાજે 86 અબજ સોનાના કેન્દ્રકો બન્યા હોવાનું સંશોધનમાં નોંધાયું હતું. જોકે, તેમનું કુલ વજન માત્ર આશરે 29 પિકોગ્રામ જેટલું હતું. આ જથ્થો એટલો નાનો હતો કે તેમાંથી સોનાની કોઈ વ્યવસાયિક વસ્તુ બનાવી શકાય તેમ નહોતું.
આ પ્રયોગો દર્શાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સોનાના કેન્દ્રકો બનાવવાનું શક્ય છે. પરંતુ અત્યંત નાનકડા જથ્થામાં સોનું ઉત્પન્ન કરવું અને તેને મોટા પાયે બજારમાં ઉપલબ્ધ કરાવવું—બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
શું સોનાના ભાવમાં મોટો ઘટાડો આવશે?
આ સમાચાર બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો લેબમાં સોનું બનવા લાગશે, તો શું સોનાના ભાવ ગગડી પડશે? હાલના તબક્કે તેનો જવાબ છે—માત્ર આ દાવાના આધારે સોનાના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી.
કંપનીના 2025ના સંશોધન પેપર મુજબ, ભવિષ્યમાં એક ગીગાવોટ થર્મલ ક્ષમતાવાળા ફ્યુઝન પ્લાન્ટમાંથી વાર્ષિક આશરે બે ટન સોનું બનાવવાની સંભાવના રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેની સામે, વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (World Gold Council)ના આંકડા મુજબ, 2025માં વિશ્વભરની ખાણોમાંથી અંદાજે 3,672 ટન સોનું ઉત્પન્ન થયું હતું.
આ સરખામણી દર્શાવે છે કે કંપની દ્વારા રજૂ કરાયેલી સંભવિત ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ વૈશ્વિક ખાણ ઉત્પાદનની સરખામણીએ મર્યાદિત છે. વધુમાં, આ આંકડો ભવિષ્યની સંભાવના છે, હાલનું સાબિત થયેલું વ્યાપારી ઉત્પાદન નથી.
ટેક્નોલોજી સામે ખર્ચ અને ઉત્પાદનનો મોટો પડકાર
લેબમાં સોનું બનાવવાની પ્રક્રિયા સફળ થાય તો પણ તેના ઉત્પાદનનો ખર્ચ, ઊર્જાની જરૂરિયાત, રિએક્ટરની ક્ષમતા અને કિરણોત્સર્ગી કચરાનું સંચાલન જેવા મુદ્દાઓ મહત્ત્વના રહેશે.
જો કૃત્રિમ સોનું બનાવવા પાછળનો ખર્ચ બજારમાંથી સોનું ખરીદવા કરતાં વધારે હોય, તો તેનું વ્યાપારી ઉત્પાદન આકર્ષક નહીં બને. બીજી તરફ, ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજી સસ્તી અને મોટા પાયે કાર્યક્ષમ બને તો સોનાના પુરવઠા પર અસર થઈ શકે છે. પરંતુ અત્યારે આ શક્યતાને વાસ્તવિક બજાર પરિવર્તન તરીકે જોવું વહેલું ગણાશે.
સામાન્ય ગ્રાહકો અને રોકાણકારોએ શું સમજવું?
હાલ સોનાના ભાવ પર વૈશ્વિક માંગ, વ્યાજદર, ડોલરની સ્થિતિ, કેન્દ્રીય બેંકોની ખરીદી અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે. મેરાથોન ફ્યુઝનનો દાવો રસપ્રદ વૈજ્ઞાનિક વિકાસ છે, પરંતુ તેનાથી સોનાની અછત તાત્કાલિક દૂર થઈ જશે અથવા ભાવમાં મોટો કડાકો આવશે, એવા કોઈ નક્કર પુરાવા નથી.
ટૂંકમાં, લેબમાં સોનું બનાવવાની વૈજ્ઞાનિક સંભાવના અને બજારમાં સસ્તું સોનું ઉપલબ્ધ થવું—બે અલગ બાબતો છે. કંપનીના દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ, ઉત્પાદનની વાસ્તવિક ક્ષમતા અને ખર્ચ અંગે વધુ માહિતી સામે આવ્યા બાદ જ તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરી શકાશે.
