VIDEO: મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાન, તુર્કી અને અઝરબૈજાન મૂકાયા સંકટમાં, જાણો કેવી પડી મુશ્કેલી!
છેલ્લું અપડેટ : 06 Mar 2026
યુએસ-ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે અઠવાડિયાથી ચાલી રહેલું યુદ્ધ હવે માત્ર આ ત્રણ દેશો પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. જંગની આ આગ હવે ભભૂકી ઉઠી છે અને તેની લપેટમાં આખું મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) આવી ગયું છે. છેલ્લા સાત દિવસમાં લગભગ 15 દેશો સીધી રીતે આ યુદ્ધથી પ્રભાવિત થયા છે. ગુરુવારે આ યાદીમાં નવું નામ અઝરબૈજાનનું જોડાયું છે. આ પહેલા તુર્કીએ પણ ઈરાન પર હુમલાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.
મતલબ કે ઈરાનના યુદ્ધમાં હવે તુર્કી અને અઝરબૈજાન પણ લપેટાઈ ગયા છે અને તેની અસર દૂર બેઠેલા એશિયાઈ દેશ પાકિસ્તાન પર પણ પડી છે. ભારતની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, આ યુદ્ધે તુર્કી-અઝરબૈજાન અને પાકિસ્તાનની આ 'ખુરાફાતી ત્રિપુટી'ને હેરાન-પરેશાન કરી દીધી છે. પણ કેવી રીતે?
હકીકતમાં, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ ત્રણેય દેશોએ પોતાની જાતને એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરીકે રજૂ કરી હતી. સંરક્ષણ સહયોગ, સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર એકબીજાને સમર્થન આપીને આ ત્રિપુટી ખૂબ ચર્ચામાં રહી હતી. પરંતુ મધ્ય પૂર્વમાં વધતા સંઘર્ષો અને જીઓ-પોલિટિકલ તણાવે હવે આ ગઠબંધનની મર્યાદાઓને પણ છતી કરી દીધી છે.
'થ્રી બ્રધર્સ' મિલિટ્રી અભ્યાસ
તુર્કી, અઝરબૈજાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સહયોગનું પ્રતીક 'થ્રી બ્રધર્સ મિલિટ્રી એક્સરસાઇઝ' (Three Brothers Military Exercise) બન્યું હતું. 2021માં અઝરબૈજાનની રાજધાની બાકુમાં થયેલા આ અભ્યાસ દ્વારા ત્રણેય દેશોએ મજબૂત સંરક્ષણ ભાગીદારી દર્શાવી હતી. કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાનને તુર્કીનું સમર્થન મળ્યું, જ્યારે તુર્કી અને પાકિસ્તાને કોકસ (Caucasus) વિસ્તારમાં અઝરબૈજાનનો ખુલીને સાથ આપ્યો. આ સહયોગની ઝલક 2020ના નાગોર્નો-કારાબાખ સંઘર્ષમાં પણ જોવા મળી હતી.
ભારત માટે કેમ પડકારરૂપ હતી આ ત્રિપુટી?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ ત્રિપુટી ભારત માટે કૂટનીતિક અને વ્યૂહાત્મક પડકાર બની રહી હતી. પાકિસ્તાન તો પહેલેથી જ ભારતનો વિરોધી રહ્યો છે, પરંતુ તુર્કી અને અઝરબૈજાન પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પાકિસ્તાનના પક્ષમાં ઊભા રહેવા લાગ્યા હતા. તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોગને ઘણીવાર કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાન તરફી નિવેદનો આપ્યા છે. આ ત્રણેય દેશો વચ્ચે વધતો સૈન્ય સહયોગ ભારતની ચિંતામાં વધારો કરતો હતો. આજ કારણે વર્તમાન સ્થિતિમાં આ ત્રિપુટી પર વધી રહેલું દબાણ ભારત માટે મહત્વનું માનવામાં આવે છે.
તુર્કી અને અઝરબૈજાનની મુશ્કેલીઓ
તુર્કી લાંબા સમયથી મુસ્લિમ જગતનો નેતા બનવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. પરંતુ તુર્કી NATO (નાટો)નું સભ્ય પણ છે અને તેના અમેરિકા તથા યુરોપ સાથે ઊંડા આર્થિક-સૈન્ય સંબંધો છે. ઈઝરાયેલ-હમાસ અને ઈરાન-ઈઝરાયેલ ટકરાવે તુર્કીને એવી સ્થિતિમાં મૂકી દીધું છે કે તેણે અનેક મોરચે સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
અઝરબૈજાન: અઝરબૈજાનની અર્થવ્યવસ્થા ઊર્જા નિકાસ પર નિર્ભર છે. યુરોપ સુધી તેલ અને ગેસ પહોંચાડતી પાઈપલાઈન પ્રોજેક્ટ્સ તેના માટે ખૂબ મહત્વના છે. જો મધ્ય પૂર્વનું યુદ્ધ વધે તો અઝરબૈજાનની સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર જોખમાઈ શકે છે. ગુરુવારે ઈરાન તરફથી અઝરબૈજાન પર થયેલા કથિત ડ્રોન હુમલાએ સ્થિતિ વધુ બગાડી છે.
પાકિસ્તાન માટે કેમ છે સંકટ?
આ ત્રિપુટીનો ત્રીજો સભ્ય પાકિસ્તાન હાલ આર્થિક રીતે જર્જરિત છે. વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફની સરકારને ખાડી દેશો પાસેથી આર્થિક મદદ અને ઊર્જા સહયોગની ખાસ જરૂર છે. આવી સ્થિતિમાં પાકિસ્તાન કોઈ પણ મોટા પ્રાદેશિક સંઘર્ષમાં ખુલીને પક્ષ લેવાની સ્થિતિમાં નથી. જો મધ્ય પૂર્વનું સંકટ વધશે, તો પાકિસ્તાન માટે તેની વિદેશ નીતિમાં સંતુલન જાળવવું અશક્ય બની જશે.
