નાસાએ 1984માં અંતરિક્ષમાં મોકલ્યા હતા ટમેટાના બીજ, હવે 40 દેશોમાં ઉગ્યા છોડ
છેલ્લું અપડેટ : 27 Sept 2026
અમેરિકન સ્પેસ એજન્સી નાસા (NASA)ના એક અનોખા પ્રયોગે અંતરિક્ષ અને ખેતી વચ્ચેના સંબંધને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી છે. નાસાએ વર્ષો પહેલાં ટમેટાના લાખો બીજ (Tomato Seeds)ને અંતરિક્ષમાં મોકલ્યા હતા. આ બીજ ઘણા વર્ષો સુધી અંતરિક્ષના વાતાવરણમાં રહ્યા અને ત્યારબાદ પૃથ્વી પર પરત લાવવામાં આવ્યા. બાદમાં આ બીજને દુનિયાના લગભગ 40 દેશોમાં ઉગાડવામાં આવ્યા અને તેના વિકાસ પર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો.
1984માં અંતરિક્ષમાં મોકલાયા હતા 1.25 કરોડ બીજ
નાસાએ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. પાર્ક સીડ કંપની સાથે મળીને ‘સીડ્સ’ (SEEDS - Space Exposed Experiment Developed for Students) કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમ હેઠળ 1984માં સ્પેસ શટલ ચેલેન્જર (Challenger) દ્વારા લગભગ 12.5 મિલિયન એટલે કે 1.25 કરોડ ટમેટાના બીજ અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
આ પ્રયોગનો હેતુ એ સમજવાનો હતો કે અંતરિક્ષનું કિરણોત્સર્ગ (Radiation) અને ઓછું ગુરુત્વાકર્ષણ (Microgravity) બીજના અંકુરણ તથા છોડના વિકાસને કેવી રીતે અસર કરે છે.
ચેલેન્જર દુર્ઘટનાથી બીજ 6 વર્ષ સુધી અંતરિક્ષમાં રહ્યા
મૂળ આયોજન પ્રમાણે આ બીજને લગભગ એક વર્ષ બાદ પૃથ્વી પર પરત લાવવાના હતા. જોકે, 1986માં થયેલી ચેલેન્જર દુર્ઘટનાના કારણે અવકાશયાન કાર્યક્રમમાં વિક્ષેપ પડ્યો અને બીજ લાંબા સમય સુધી અંતરિક્ષમાં જ રહ્યા.
આખરે જાન્યુઆરી 1990માં કોલંબિયા (Columbia) સ્પેસ શટલ દ્વારા આ બીજને પૃથ્વી પર પરત લાવવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ તેમના પર વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ શરૂ કરવામાં આવ્યો અને વિવિધ દેશોમાં શાળાના વિદ્યાર્થીઓને પણ સંશોધન માટે બીજ આપવામાં આવ્યા.
અંતરિક્ષમાં રહેલા બીજનું અંકુરણ વધુ રહ્યું
આ પ્રયોગમાંથી સામે આવેલી માહિતી ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી હતી. અહેવાલ મુજબ અંતરિક્ષમાં રહીને પરત આવેલા ટમેટાના બીજનું અંકુરણ (Germination) લગભગ 73.8 ટકા રહ્યું હતું, જ્યારે પૃથ્વી પર રાખવામાં આવેલા સામાન્ય બીજનું અંકુરણ લગભગ 70.3 ટકા નોંધાયું હતું.
એટલે કે અંતરિક્ષના કિરણોત્સર્ગનો સામનો કર્યા બાદ પરત આવેલા બીજનું અંકુરણ સામાન્ય બીજ કરતાં થોડું વધારે જોવા મળ્યું. આ પરિણામે વૈજ્ઞાનિકોને અંતરિક્ષના વાતાવરણમાં છોડ અને બીજની ક્ષમતા અંગે વધુ સંશોધન કરવાની દિશા આપી.
વિદ્યાર્થીઓને સંશોધનમાં જોડવામાં આવ્યા
આ પ્રયોગની ખાસિયત એ હતી કે તેમાં શાળાના વિદ્યાર્થીઓને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકા અને કેનેડાની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને અંતરિક્ષમાંથી પરત આવેલા બીજ અને પૃથ્વી પર રાખવામાં આવેલા સામાન્ય બીજના પેકેટ આપવામાં આવ્યા હતા.
વિદ્યાર્થીઓ બંને પ્રકારના બીજને ઉગાડીને તેમના અંકુરણ, છોડની વૃદ્ધિ અને અન્ય ફેરફારોની નોંધ કરતા હતા. નાસાના જણાવ્યા પ્રમાણે અત્યાર સુધી આ છોડ અને પ્રયોગ અંગે હજારો અહેવાલો તૈયાર થઈ ચૂક્યા છે.
હવે ચંદ્ર અને મંગળ પર ખેતીનું લક્ષ્ય
અંતરિક્ષમાં છોડ ઉગાડવાના પ્રયાસો હવે વધુ આગળ વધી રહ્યા છે. નાસા અને કેનેડિયન સ્પેસ એજન્સી (CSA) સાથે મળીને બીજને આંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન (ISS) પર મોકલવાના પ્રયોગો કરી રહ્યા છે.
ભવિષ્યમાં ચંદ્ર અને મંગળ (Mars) પર લાંબા સમય સુધી માનવ મિશન શક્ય બને તો ત્યાં ખાદ્ય પાક ઉગાડવાની જરૂર પડશે. ટમેટાને આ સંશોધન માટે મહત્વપૂર્ણ પાક માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમાં વિટામિન A, વિટામિન C અને લાઇકોપીન (Lycopene) જેવા પોષક તત્ત્વો હોય છે અને તેને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં ઉગાડી શકાય છે.
આ પ્રયોગો ભવિષ્યની અંતરિક્ષ ખેતી (Space Farming) માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર પૂરો પાડી શકે છે.
