બાળક પપ્પા સામે એકદમ શાંત અને મમ્મી સામે જ કેમ કરે છે જીદ? જાણો આ મોટું મનોવૈજ્ઞાનિક રહસ્ય

સાંજનો સમય છે. ચાર વર્ષનો આરવ રમકડા માટે પપ્પાની સામે ઉભો છે. પપ્પા પ્રેમથી ના પાડે છે, અને આરવ કોઈ પણ રડ્યા-કકળ્યા વગર પોતાની ડ્રોઇંગ બુક ઉપાડીને ચૂપચાપ કલર કરવા બેસી જાય છે. પરંતુ જેવો 10 મિનિટ પછી મમ્મી રસોડામાંથી બહાર આવે છે, આરવ અચાનક જમીન પર સૂઈને રડવા લાગે છે, પગ પછાડવા લાગે છે અને તે જ રમકડા માટે જીદ પકડી લે છે. શું આ કહાની તમને પણ તમારા ઘરની લાગે છે? લગભગ દરેક ઘરમાં પેરેન્ટ્સ આ વાતથી પરેશાન રહે છે કે બાળક પપ્પાની સામે એકદમ શાંત, શિસ્તબદ્ધ અને વાત માનનારું દેખાય છે, પરંતુ મમ્મીની સામે આવતા જ તેનું વર્તન 180 ડિગ્રી બદલાઈ જાય છે-તે જીદ્દી, ગુસ્સાવાળો અને નખરાંખોર બની જાય છે.

હંમેશા મમ્મી-પપ્પા આને બાળકની ‘બદમાશી’ અથવા મમ્મીનો ‘જરૂરત કરતા વધારે લાડ-પ્રેમ’ માની લે છે. પરંતુ ચાઇલ્ડ સાયકોલોજી (બાળ મનોવિજ્ઞાન)ની માનીએ તો આની પાછળ એક ખૂબ જ ઊંડો વૈજ્ઞાનિક કારણ છુપાયેલો છે.

‘સેફ ઝોન’ અને ઇમોશનલ વેન્ટિલેશન (Safe Zone Concept)-

ચાઇલ્ડ સાયકોલોજિસ્ટ જૉન બૉલ્બી (John Bowlby)ની અટેચમેન્ટ થિયરી (Attachment Theory) અનુસાર, બાળક પોતાની મા અથવા પ્રાથમિક દેખભાળ કરનાર (Primary Caregiver) ને પોતાનું ‘સુરક્ષિત ઠેકાણું’ (Safe Haven) માને છે, જેની સામે તે પોતાની ભાવનાઓ ખુલ્લીને વ્યક્ત કરે છે.

આ સિવાય, બાળ મનોવૈજ્ઞાનિકો (Child Psychologists) ના સંશોધનો બતાવે છે કે બાળકો બહારની દુનિયાનું ટેન્શન અને નિયમો સહન કર્યા પછી, ઘરમાં આવીને પોતાના સૌથી ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિની સામે જ સૌથી વધારે નખરાં કે જીદ બતાવે છે. આવા સમયે માનું હોવું બાળક એ માટે એક એવો ઘેરાવો છે, જ્યાં તેને લાગે છે કે ‘હું જેવો પણ છું, મને સ્વીકારવામાં આવશે.’

તેથી જ્યારે બાળક મમ્મીની સામે રડે છે અથવા જીદ કરે છે, ત્યારે તે અસલમાં પોતાનો ઇમોશનલ ફુગ્ગો (Emotional Pressure) હળવો કરી રહ્યો હોય છે.

બાઉન્ડ્રીઝ અને રિએક્શન્સનો ફરક

સામાન્ય રીતે બાળકોને ખબર હોય છે કે પપ્પા અને મમ્મીના રિસ્પોન્સ આપવાની રીતમાં શું ફરક છે. પપ્પા હંમેશા પોતાની વાતમાં વધુ સખત કે સીધા હોય છે (ના એટલે ના). બાળકને ખબર હોય છે કે અહીં જીદ કરવાનો કોઈ ફાયદો નહીં થાય કે ડરવું પડી શકે છે. જ્યારે મમ્મી હંમેશા વધારે સહિષ્ણુ (Patient) હોય છે અને બાળકની વાત સાંભળવાની કે તેની ભાવનાઓને સમજવાની કોશિશ કરે છે. બાળક આ ફરકને બહુ જલ્દી પારખી લે છે.

‘મમ્મી જ મારી દુનિયા છે’ (Attachment Theory)-

શરૂઆતના વર્ષોમાં બાળક માને પોતાની ઓળખનો જ એક હિસ્સો માને છે. જ્યારે તે પપ્પા કે અન્ય કોઈ સભ્ય સાથે હોય છે, ત્યારે તે થોડો સતર્ક (Alert) રહે છે અને સામાજિક વર્તન જાળવી રાખવાની કોશિશ કરે છે. પરંતુ મમ્મીના સામે આવતા જ તેનું તે ‘ફિલ્ટર’ હટી જાય છે અને તે પોતાના અસલી, અનફિલ્ટર્ડ રૂપમાં આવી જાય છે.

પેરેન્ટ્સ માટે કામની ટિપ્સ

મમ્મી ખુદને દોષી ન માને

જો તમારું બાળક તમારી સામે આવીને રડે કે જીદ કરે છે, તો તેનો મતલબ એ નથી કે તમારી પેરેન્ટિંગ ખરાબ છે. પરંતુ તેનો મતલબ એ છે કે બાળક તમારા પર સૌથી વધારે ભરોસો કરે છે.

પપ્પા અને મમ્મીની ટ્યુનિંગ એક સરખી હોય

જો પપ્પાએ કોઈ વાત માટે ના પાડી હોય, તો મમ્મીએ પણ તે નિયમનું પાલન કરવું જોઈએ. અલગ-અલગ નિયમો જોવાના કારણે બાળક ભ્રમિત થાય છે અને જીદ વધારે છે.

ભાવનાઓને નામ આપો

જ્યારે બાળક જીદ્દી વર્તન કરે, ત્યારે તેના પર બૂમો પાડવાને બદલે કહો, “મને દેખાઈ રહ્યું છે કે તમે થાકી ગયા છો/ગુસ્સામાં છો, પરંતુ જીદ કરવાથી કામ નહીં ચાલે.”

પપ્પા પણ ઇમોશનલ કનેક્શન બનાવે

પપ્પાએ પણ બાળક સાથે રમત-ગમત સિવાય તેની નાની-નાની વાતો સાંભળવામાં અને ઇમોશનલ સપોર્ટ આપવામાં સમય વિતાવવો જોઈએ.

બાળકનું મમ્મી અને પપ્પા સાથે અલગ-અલગ વર્તન કરવું એ કોઈ ચાલાકી નથી, પરંતુ તેના ભાવનાત્મક વિકાસનો એક સ્વાભાવિક હિસ્સો છે. આ સાયકોલોજિકલ સિક્રેટને સમજીને પેરેન્ટ્સ પરસ્પર મનમેળથી બાળકની ઉછેર વધુ સરળ બનાવી શકે છે.