શું CEC જ્ઞાનેશ કુમારની ખુરશી જશે? વિપક્ષ પાસે તેમને હટાવવાનું કેટલું દમખમ? સમજો
છેલ્લું અપડેટ : 29 Sept 2026
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ વિપક્ષ ફરી એકવાર મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. વિપક્ષી પક્ષો બુધવારે નવી દિલ્હીમાં બેઠક યોજીને વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચા કરશે. આ વિવાદ દેશભરમાં મતદાર યાદીઓના SIR અને ચૂંટણી પંચની અંદર નોંધાયેલા મતભેદો સાથે જોડાયેલો છે.
આવા સંજોગોમાં પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી હટાવવાની બંધારણીય પ્રક્રિયા શું છે? આ માટે કેટલા સાંસદોના સમર્થનની જરૂર પડે છે અને શું વર્તમાન સંખ્યાબળના આધારે વિપક્ષ જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવી શકે છે?
CECને હટાવવાની પ્રક્રિયા શું છે?
બંધારણના અનુચ્છેદ 324 (5) હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેટલું જ બંધારણીય રક્ષણ પ્રાપ્ત છે. એટલે કે તેમને પદ પરથી હટાવવા એ સામાન્ય વહીવટી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે માટે એક કડક અને બહુ-સ્તરીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડે છે.
આ પ્રક્રિયાના ત્રણ મુખ્ય તબક્કા છે
પ્રથમ તબક્કો: લોકસભાના ઓછામાં ઓછા 100 સાંસદો અથવા રાજ્યસભાના ઓછામાં ઓછા 50 સાંસદો CECને હટાવવા માટે સંબંધિત ગૃહના પીઠાસીન અધિકારી (અધ્યક્ષ/સભાપતિ)ને નોટિસ આપે છે.
બીજો તબક્કો: જો પીઠાસીન અધિકારી આ નોટિસ સ્વીકારે, તો ત્રણ કાયદાવિદોની એક સમિતિ બનાવવામાં આવે છે. આ સમિતિના અધ્યક્ષ સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન ન્યાયાધીશ હોય છે અને સમિતિ તમામ આરોપોની તપાસ કરે છે.
ત્રીજો તબક્કો: જો સમિતિ CECને દોષિત માને, તો ગૃહમાં આ પ્રસ્તાવ પર મતદાન થાય છે. આ પ્રસ્તાવ ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાના બહુમત તેમજ ગૃહમાં હાજર રહીને મતદાન કરનારા સભ્યોના ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ (2/3) બહુમતથી પસાર થવો ફરજિયાત છે.
વિપક્ષ જ્ઞાનેશ કુમારને કેમ હટાવવા માંગે છે?
વિપક્ષનો આરોપ છે કે જ્ઞાનેશ કુમારે શાસક પક્ષ ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) સાથે મળીને કામ કર્યું અને SIR દ્વારા લાખો લોકોને મતાધિકારથી વંચિત રાખ્યા. વિપક્ષના આ તાજા હુમલાનું કારણ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસનો એક અહેવાલ પણ છે. આ અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ SIR સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોને લઈને 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછી 14 વખત પોતાનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.
પહેલાં પણ આવી ચૂક્યો છે મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ
જ્ઞાનેશ કુમાર સામે મહાભિયોગનો આ પહેલો પ્રયાસ નથી. માર્ચ 2026માં વિપક્ષે લોકસભાના 130 અને રાજ્યસભાના 63 સાંસદોના સમર્થન સાથે નોટિસ આપી હતી. જોકે, લોકસભા અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભાના સભાપતિએ તપાસના શરૂઆતના તબક્કામાં જ બંને નોટિસ ફગાવી દીધી હતી. ત્યારપછી 24 એપ્રિલે રાજ્યસભામાં બીજી નોટિસ આપવામાં આવી હતી. તેના પર વિપક્ષના 73 સાંસદોએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેમાં નવ નવા આરોપો સામેલ હતા. આ નોટિસ હજુ પણ માન્ય છે.
તો પછી નવો મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ કેમ?
કોંગ્રેસ નેતા જયરામ રમેશના જણાવ્યા અનુસાર, ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ દ્વારા કેટલીક એવી વધારાની માહિતી સામે આવી છે, જે અગાઉ અપાયેલા મહાભિયોગ પ્રસ્તાવોમાં સામેલ નહોતી.
આ ઉપરાંત, બીજી નોટિસ પર હસ્તાક્ષર કરનારા 73 સાંસદોમાંથી ઓછામાં ઓછા સાત સાંસદો કાં તો ભાજપમાં જોડાઈ ચૂક્યા છે અથવા ગૃહમાંથી નિવૃત્ત થઈ ગયા છે. આવા સંજોગોમાં રાજ્યસભાના સભાપતિ સી.પી. રાધાકૃષ્ણન તે નોટિસ આપોઆપ રદ કરી દેશે. આ જ કારણોસર વિપક્ષ લોકસભા અને રાજ્યસભા બંને ગૃહોમાં નવી મહાભિયોગ નોટિસ લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
શું વિપક્ષ પાસે જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવા માટે પૂરતું સંખ્યાબળ છે?
સીધો જવાબ છે—ના. મહાભિયોગ પ્રસ્તાવને બંને ગૃહોમાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતીથી મંજૂરી મળવી અનિવાર્ય છે. લોકસભામાં કોંગ્રેસ પાસે 98 સાંસદો છે અને તમામ વિપક્ષી પક્ષોના સમર્થન છતાં તેમની પાસે બે-તૃતીયાંશ બહુમત નથી. આવા કોઈ પણ પ્રસ્તાવને પસાર કરાવવા માટે ભાજપનું સમર્થન પણ જરૂરી બનશે. લોકસભામાં ભાજપ પાસે 240 સાંસદો છે.
જોકે, ભાજપ જ્ઞાનેશ કુમારના સમર્થનમાં સામે આવી ચૂક્યું છે અને કોંગ્રેસ પર દેશને ગેરમાર્ગે દોરવાનો આરોપ લગાવી ચૂક્યું છે. આવા સંજોગોમાં શાસક પક્ષ આવા પ્રસ્તાવને સમર્થન આપે તેવી શક્યતા નહિવત્ માનવામાં આવે છે. જ્ઞાનેશ કુમારની નિમણૂક વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતાવાળી પેનલ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
તો પછી વિપક્ષ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ કેમ લાવી રહ્યું છે?
વિપક્ષનો આ પ્રયાસ હાલ પૂરતો સંખ્યાબળના આધારે પ્રસ્તાવ જીતવાનો નથી, પરંતુ એક રાજકીય સંદેશ આપવાનો છે. આ પ્રસ્તાવ દ્વારા વિપક્ષ એ દર્શાવવા માંગે છે કે ઘણા રાજકીય પક્ષોને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પર ભરોસો નથી. આ સાથે જ વિપક્ષ CEC અને ભાજપ વચ્ચેની કથિત સાંઠગાંઠને પણ મોટો રાજકીય મુદ્દો બનાવવા માંગે છે.