શું સ્ત્રીઓ અગ્નિસંસ્કાર કરી શકે? જાણો ગરુડ પુરાણ શું કહે છે
છેલ્લું અપડેટ : 28 Sept 2026
સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળે છે કે કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી અગ્નિસંસ્કાર કરવાની જવાબદારી પુરુષો જ સંભાળતા હોય છે અને પરંપરાગત રીતે સ્ત્રીઓને સ્મશાનમાં જવાની મનાઈ હોય છે.
પરંતુ શું ખરેખર ધર્મશાસ્ત્રોમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા અગ્નિસંસ્કાર કરવા પર પ્રતિબંધ છે? શું ગરુડ પુરાણમાં આ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળે છે? આવો જાણીએ કે આ વિષય પર ગરુડ પુરાણનું શું માર્ગદર્શન છે.
ગરુડ પુરાણ અને આત્માની યાત્રા
૧૮ મહાપુરાણોમાંનું એક એવું ‘ગરુડ પુરાણ’ મૃત્યુ પછી આત્માની ગતિ અને તેની યાત્રાનું વિગતવાર વર્ણન કરે છે. તેમાં અગ્નિસંસ્કાર અને અંતિમ વિધિ સંબંધી નિયમોની પણ વિસ્તૃત છણાવટ કરવામાં આવી છે, જેનો ઉલ્લેખ મુખ્યત્વે પ્રેતખંડના આઠમા અધ્યાયમાં મળે છે. આ અધ્યાયમાં ભગવાન વિષ્ણુએ પક્ષીરાજ ગરુડને જણાવ્યું છે કે વ્યક્તિના મૃત્યુ બાદ અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો સર્વપ્રથમ અને યોગ્ય અધિકાર કોનો છે.
અંતિમ સંસ્કાર માટે ક્રમબદ્ધ અધિકાર
ભગવાન વિષ્ણુના જણાવ્યા અનુસાર, અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો પ્રાથમિક અધિકાર મૃતકના પુત્ર, પૌત્ર (પૌત્ર) કે પ્રપૌત્રને છે. જો વંશમાં કોઈ પુત્ર ન હોય, તો સગો ભાઈ, ભત્રીજો અથવા કુળના અન્ય સભ્યો આ વિધિ સંપન્ન કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, સગોત્ર (એક જ કુળના) સંબંધીઓ પણ અગ્નિદાહ આપી શકે છે.
સ્ત્રીઓનો અધિકાર
ભગવાન વિષ્ણુ આગળ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો પરિવાર કે કુળમાં કોઈ યોગ્ય પુરુષ સભ્ય ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સ્ત્રીઓ—જેમ કે પત્ની, પુત્રી કે બહેન—પણ પૂર્ણ વિધિ-વિધાન સાથે અંતિમ સંસ્કાર કરી શકે છે. જો કોઈ નજીકનું સંબંધી કે કુળજન ન હોય, તો છેવટે સમાજના મોભી કે રાજાને મૃતકના અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.
ધાર્મિક સત્ય અને સામાજિક માન્યતા
આ વિવરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રો ક્યારેય સ્ત્રીઓને અંતિમ સંસ્કાર કરવાથી વંચિત રાખતા નથી. સ્ત્રીઓને સ્મશાન ન જવા દેવી કે તેમને અગ્નિસંસ્કારથી દૂર રાખવા એ કેવળ સમય જતાં પ્રચલિત થયેલી સામાજિક પરંપરા છે, તેનો કોઈ શાસ્ત્રોક્ત કે ધાર્મિક નિષેધ નથી.