અગાખાની અને બોહરા મુસલમાન કોણ છે, જેના માટે વકફની જગ્યાએ ઓકફ બોર્ડ હશે, તેનું કારણ શું છે?

લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલ વક્ફ બોર્ડ બિલ અટવાયું છે. હવે તેને સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC)ને મોકલવામાં આવશે. વિરોધ પક્ષો આ બિલ સામે વાંધો ઉઠાવી રહ્યા છે, જ્યારે કેન્દ્રનું કહેવું છે કે તેનાથી માત્ર લઘુમતીઓને જ ફાયદો થશે. બિલમાં એક ખાસ વાત એ છે કે વકફની જગ્યાએ બોહરા અને આગાખાની મુસ્લિમો માટે અલગ બોર્ડ બનાવવામાં આવશે. તેને ઓકફ બોર્ડ કહેવામાં આવે છે.

શા માટે અલગ બોર્ડની રચના કરી શકાય?

કેન્દ્રએ બુધવારે વક્ફ બોર્ડ એક્ટમાં ફેરફાર કરવા માટે એક સંશોધન બિલ રજૂ કર્યું, જેના પર વિપક્ષોએ ભારે હોબાળો મચાવ્યો. કેન્દ્રનું કહેવું છે કે આ બિલ આવવાથી સામાન્ય મુસ્લિમો, ખાસ કરીને વંચિતોને ન્યાય મળશે. ઉપરાંત વકફ બોર્ડના કામમાં પારદર્શિતા આવશે. બિલમાં મહિલાઓને વધુ જગ્યા આપવી અને બોહરા અને આગા ખાનીઓ માટે ઓકફ બોર્ડ બનાવવા જેવી ઘણી ખાસ બાબતો છે. ઓકફ એ વક્ફનો પર્યાય છે પરંતુ તેને વ્યાપક અર્થમાં લેવામાં આવે છે.

આ મુસ્લિમ સમુદાયો તરફથી વકફ બોર્ડના મનસ્વી વર્તન અને મિલકત પચાવી પાડવા જેવા આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. આંધ્ર પ્રદેશ વક્ફ બોર્ડ, વર્ષ 2023 માં, આગા ખાન શિયા ઈમામી કાઉન્સિલે આરોપ મૂક્યો હતો કે મહારાષ્ટ્ર વક્ફ બોર્ડ આગા ખાની મુસ્લિમ સમુદાયની મિલકતો બળજબરીથી લેવા માંગે છે. વાસ્તવમાં વક્ફ બોર્ડે મુંબઈમાં આગા ખાનીઓના પાંચ ટ્રસ્ટને પોતાની મિલકત તરીકે જાહેર કર્યા હતા. કાઉન્સિલે આ મામલે કેન્દ્ર પાસે હસ્તક્ષેપની માંગ કરી હતી. કેન્દ્રીય લઘુમતી મંત્રાલયે પણ આ ફરિયાદની નોંધ લીધી હતી, પરંતુ આ મામલે આગળ શું થયું તે અંગે કોઈ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.

ઓકફ બોર્ડ બોહરા અને આગા ખાની માટે તો મુસ્લિમ સમુદાય માટે વક્ફ બોર્ડ

બિલ રજૂ કરતી વખતે અલ્પસંખ્યક બાબતોના પ્રધાન કિરેન રિજિજુએ કહ્યું હતું કે વિપક્ષ માત્ર થોડા મુસ્લિમોની વાત કરી રહ્યો છે, જ્યારે કેન્દ્ર બિલ લાવીને મુસ્લિમોમાં પછાત સમુદાયને ન્યાય આપવા માંગે છે. આ તે છે જ્યાં બોહરા, આગા ખાની અને અહમદિયાનો ઉલ્લેખ છે, જેમના માટે અલગ બોર્ડની વાત કરવામાં આવી રહી છે જેથી તેમની સંપત્તિ પર તેમનો અધિકાર હોય.

બોહરા કોણ છે?

બોહરા શબ્દ ગુજરાતી શબ્દ વોહરા  પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ વેપાર થાય છે. આ વ્યવસાય સંબંધિત સમુદાય ભારતમાં ગુજરાત અને મુંબઈ સિવાય મધ્ય પ્રદેશ, કોલકાતા, રાજસ્થાન અને ચેન્નાઈમાં ફેલાયેલો છે. આ શિયા અને સુન્ની બંને હોઈ શકે છે. સુન્ની બોહરા હનાફી ઇસ્લામિક કાયદાનું પાલન કરે છે, જ્યારે દાઉદી બોહરા શિયાઓની નજીક છે. ભારત સિવાય આ વિભાગ ગલ્ફ દેશો અને પાકિસ્તાનમાં પણ છે, અહીં પણ તેઓ બિઝનેસમેન છે.

પહેરવેશ અલગ દેખાય

બોહરા સમુદાય પોતાને પ્રગતિશીલ તરીકે ઓળખાવે છે. ઘણી રીતે, બોહરા સમુદાયના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ પોતાને દેશના બાકીના મુસ્લિમોથી અલગ માને છે. આ તફાવત ડ્રેસમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. દાઉદી બોહરા મહિલાઓનો પરંપરાગત પહેરવેશ રિદા છે જે તેમને દેશના અન્ય મુસ્લિમોથી અલગ બનાવે છે. તે સ્ત્રીના ચહેરાને સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકતું નથી, તેના બદલે તેમાં એક નાનો પાલવ જેવુ હોય છે,  જેને પડદો કહેવામાં આવે છે. તે એક તરફ વળેલું છે જેથી મહિલાનો ચહેરો દેખાતો નથી. રીદા કાળા સિવાય કોઈપણ રંગની હોઈ શકે છે.

પુરૂષો ત્રણ ભાગોનો ડ્રેસ પહેરે છે, જેમાં અંગરાખા જેવો કુર્તો, ઓવરકોટ જેવો સાયા અને ઈજાર નામના પેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. પુરૂષો પણ સોનેરી અથવા સફેદ કેપ પહેરે છે, જેમાં સુંદર ભરતકામ હોય છે.

એક બિઝનેસમેન હોવાના કારણે બોહરા અન્ય લોકોને ઘણી મળે છે, પરંતુ વ્યક્તિગત રીતે તેઓ સંપૂર્ણપણે અલગ રહે છે. સમુદાયની બહારના લગ્નો હજુ પણ દુર્લભ છે. ઉપરાંત, સામાન્ય રીતે અન્ય લોકો બોહરાની મસ્જિદોમાં પ્રવેશી શકતા નથી.

આગા ખાની મુસ્લિમોમાં શું અલગ છે?

ઈસ્માઈલી અથવા આગા ખાની મુસ્લિમો ભારત સહિત વિશ્વના 35 દેશોમાં વસે છે. વિશ્વભરમાં આ મુસ્લિમ સમુદાયના લોકોની વસ્તી લગભગ 1.5 કરોડ છે. અગાખાની લગભગ એક હજાર વર્ષ પહેલાં અફઘાનિસ્તાનના ખૈબર પ્રાંતમાંથી સિંધ આવ્યા અને ભારતમાં સ્થાયી થયા.

આ વિશે ઘણી બધી માહિતી તેમની સત્તાવાર વેબસાઇટ, ધ ઇસ્માઇલી પર મળી શકે છે. તે એકમાત્ર શિયા મુસ્લિમ છે જે જીવંત ઈમામને માને છે. હાલમાં આગા ખાન આ મુસ્લિમ સમુદાયના ઈમામ છે. આ સમુદાયની એક વાત તદ્દન અલગ છે કે તેઓ ભાગ્યે જ જાહેરમાં નમાઝ અદા કરતા જોવા મળે છે.

ધાર્મિક રીતે એટલી કટ્ટરતા નથી

તેમની ઘણી અન્ય ધાર્મિક પ્રથાઓ અન્ય કરતા થોડી અલગ છે. જરૂરિયાતના કિસ્સામાં, જેમ કે નમાઝ માટે જગ્યાનો અભાવ અથવા અન્ય કોઈ પ્રસંગે, સ્ત્રીઓ પણ પુરુષો સાથે નમાઝ અદા કરી શકે છે. આ સમુદાય આખા મહિના માટે આટલા કડક ઉપવાસનું પાલન કરતું નથી. ઇસ્માઇલી મુસ્લિમો માટે હજ પર જવું વૈકલ્પિક છે. આ સંપૂર્ણપણે તેમની પસંદગી પર છે.

આ સિવાય અહમદિયા મુસ્લિમોને પણ વકફમાં અલગ સ્થાન આપવામાં આવી શકે છે. મુસ્લિમોના આ વિભાગને લઈને ઘણો વિવાદ થયો હતો. આંધ્ર પ્રદેશ વક્ફ બોર્ડે પણ અહમદીઓને બિન-મુસ્લિમ જાહેર કરવાનો પ્રસ્તાવ લાવ્યો હતો, જેને હાઈકોર્ટે પ્રતિબંધિત કર્યો હતો.

અહમદિયા મુસ્લિમોને બાકીના કરતા અલગ 

અહમદિયા સુન્ની મુસ્લિમોની પેટા શ્રેણી છે, જેઓ પોતાને મુસ્લિમ માને છે, પરંતુ મોહમ્મદ સાહેબને છેલ્લા પયગંબર માનતા નથી. તેઓ માને છે કે તેમના ગુરુ એટલે કે મિર્ઝા ગુલામ અહેમદ, મોહમ્મદ પછી પયગંબર (મેસેન્જર) હતા. તે જ સમયે, સમગ્ર વિશ્વમાં ઇસ્લામમાં માનનારા લોકો મોહમ્મદને છેલ્લા પયગંબર માનતા રહે છે. આ બાબત અહમદિયા મુસ્લિમોને બાકીના કરતા અલગ બનાવે છે.

પાકિસ્તાનમાં અહમદિયા મુસ્લિમોને બિન-મુસ્લિમનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે અને તેમની સામે હિંસા સામાન્ય છે. તેમના કબ્રસ્તાન અને મસ્જિદો પણ અલગ કરી દેવામાં આવી છે. તેમના હજ પર જવા પર સત્તાવાર પ્રતિબંધ પણ છે, જે ખુદ સાઉદીએ જ લગાવ્યો છે. અહમદીઓ પ્રત્યે આપણામાં આ સ્તરની નફરત નથી પરંતુ ભેદભાવ ચોક્કસપણે જોવા મળે છે. જેમ કે આંધ્ર પ્રદેશ વક્ફ વારંવાર તેમને બિન-મુસ્લિમ ગણાવે છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રોપર્ટીના નફાને પણ અસર થઈ રહી હતી. આ જ કારણ છે કે નવા ડ્રાફ્ટમાં તેમને વકફ બોર્ડમાં અલગ સ્થાન આપવાની વાત ચાલી રહી છે.

ઓકફ બોર્ડ શું છે જેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવી રહ્યો છે?

વકફની સાથે અલગ ઓકફ બોર્ડની ચર્ચા ચાલી રહી છે, જેમાં મુસ્લિમોના આ સમુદાયોને સ્થાન આપવામાં આવશે. ઓકફ  પણ એક અરબી શબ્દ છે જેનો અર્થ થાય છે અલ્લાહના નામે દાન. મૂળભૂત રીતે વકફ અને ઓકફ એક જ છે. આનાથી એ પણ સમજી શકાય કે અત્યારે સુન્ની અને શિયા વક્ફ બોર્ડ છે, પરંતુ કેન્દ્રએ બોહરા અને અગાખાની વક્ફની પણ વાત કરી.