પેટ્રોલમાં ઈથેનોલ ભેળવવા પાછળની આખી પ્રક્રિયા શું છે? જાણો ખેડૂતોના ખેતરથી વાહનની ટાંકી સુધીની સફર

E20 પેટ્રોલ માર્કેટમાં આવ્યું છે ત્યારથી કોઈને કોઈ કારણસર ચર્ચામાં રહ્યું છે. તાજેતરમાં કર્ણાટકમાં 63 જેટલા પેટ્રોલ સેમ્પલના ટેસ્ટિંગ પછી એવો વિવાદ સર્જાયો છે કે ગ્રાહકોને 20% ના નિયમ સામે 31.2% જેટલું ઇથેનોલ મિક્સ કરીને અપાઈ રહ્યું છે. આ સમાચારે દરેક વાહનચાલકના મનમાં સવાલ ઊભા કર્યા છે કે, શું પેટ્રોલ પંપ વાળા આપણને છેતરી રહ્યા છે? શું આનાથી આપણા વાહનોના એન્જિન ખરાબ થઈ જશે? અને સૌથી મોટો સવાલ એ કે આખરે પેટ્રોલમાં આ ઇથેનોલનું મિશ્રણ ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

ચાલો, આ સંપૂર્ણ પ્રક્રિયાને, તેના નિયમ-કાયદાને તેમજ તેની પાછળના વિજ્ઞાનને સરળ ભાષામાં સમજીએ.

ઇથેનોલ શું છે અને તે શેમાંથી બને છે?

પેટ્રોલમાં ભેળવવામાં આવતું ઇથેનોલ એક પ્રકારનું 'બાયો-ફ્યુઅલ' (જૈવિક ઇંધણ) છે. તે શુદ્ધ આલ્કોહોલ છે જે ખેતીના પાકોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

ભારતમાં ઇથેનોલ મુખ્યત્વે શેરડીના કૂચા (મોલાસીસ), મકાઈ, અને ખરાબ થઈ ગયેલા ચોખા (બ્રોકન રાઇસ)માંથી બનાવવામાં આવે છે.
તેનાથી બે મોટા ફાયદા થાય છે: એક, નકામી ખેત પેદાશોનો ઉપયોગ થઈ જાય છે. બીજું, ખેડૂતોને વધારાની આવક મળે છે. આ જ કારણથી સરકાર ઇથેનોલને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જેથી ખેડૂત માત્ર 'અન્નદાતા' જ નહીં, પણ 'ઊર્જાદાતા' પણ બને.

પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ કોણ ભેળવે છે, પેટ્રોલ પંપ કે બીજું કોઈ?

લોકોને એવી ગેરસમજ છે કે પેટ્રોલ પંપ વાળા પોતાની રીતે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવે છે. હકીકતમાં આવું કરવું અશક્ય છે. આ પ્રક્રિયા ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (જેમ કે IOCL, BPCL, HPCL) ના મોટા સપ્લાય ડેપો અને ટર્મિનલ પર થાય છે. ઇથેનોલ ડિસ્ટિલરીઓમાં બને છે. ત્યાંથી તેને ટેન્કર અથવા માલગાડીઓ દ્વારા તેલ કંપનીઓના ડેપોમાં લાવવામાં આવે છે. ત્યાં તેને પેટ્રોલમાં મિક્સ કરાય છે અને ત્યાર બાદ જ તૈયાર E20 પેટ્રોલ પેટ્રોલ પંપ પર પહોંચાડવામાં આવે છે.

મિક્સિંગની પ્રક્રિયા: કડક અને ઓટોમેટિક

કોઈ માણસ ડોલ કે પાઇપ લઈને આ મિક્સિંગ નથી કરતો. ડેપોમાં આ માટે કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ સિસ્ટમ હોય છે.

ઇન-લાઇન બ્લેન્ડિંગ : આ સૌથી સ્ટાન્ડર્ડ પદ્ધતિ છે. આમાં પાઇપ લાઇનમાંથી પેટ્રોલ વહેતું હોય ત્યારે સેન્સર અને મીટરની મદદથી ચોક્કસ માત્રામાં ઇથેનોલ ઇન્જેક્ટ કરાય છે.
સ્પ્લેશ બ્લેન્ડિંગ : આ પદ્ધતિમાં મોટી સ્ટોરેજ ટાંકી અથવા ડિલિવરી ટ્રકમાં સીધું જ પેટ્રોલ અને ઇથેનોલ માપીને ઉમેરવામાં આવે છે.
જેમ કે, જો ઓટોમેટિક સિસ્ટમને 100 લિટર E20 પેટ્રોલ તૈયાર કરવાનો કમાન્ડ અપાય, તો તે બરાબર 80 લિટર શુદ્ધ પેટ્રોલ અને 20 લિટર ઇથેનોલનું જ મિશ્રણ કરશે.

સરકારના નિયમો અને કર્ણાટકનો વિવાદ

કેન્દ્ર સરકારે 2025 સુધીમાં આખા દેશમાં 20% ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ (E20) નો ટાર્ગેટ રાખ્યો હતો, જે અત્યાર સુધીમાં લગભગ આખા દેશમાં લાગુ થઈ ચૂક્યો છે.

પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના IS 17021 ધોરણો મુજબ, E20 પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું પ્રમાણ 19% થી 21% ની વચ્ચે હોવું ફરજિયાત છે.
કર્ણાટકમાં કેટલાક સેમ્પલમાં આ પ્રમાણ 31% થી વધુ જોવા મળ્યું છે. જો આ સાચું હોય, તો તે નિયમોનું સીધું ઉલ્લંઘન છે, કારણ કે વધુ પડતું ઇથેનોલ જૂના એન્જિન માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. જો કે, કેન્દ્ર સરકારે આવા કોઈ પણ ઓવર-બ્લેન્ડિંગના આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા છે.

વાહનના એન્જિન પર ઇથેનોલની શું અસર થાય છે?

આ એક ખૂબ જ અગત્યનો મુદ્દો છે જે દરેક વાહન માલિકે જાણવો જોઈએ.

નવા વાહનો : 2023 પછી બનેલા મોટાભાગના ટુ-વ્હીલર અને કાર E20 પેટ્રોલ માટે જ ડિઝાઇન કરાયા છે, જેનાથી તેમને કોઈ નુકસાન થતું નથી.
જૂના વાહનો: જૂના વાહનોમાં રબરની પાઇપો અને પ્લાસ્ટિકના પાર્ટ્સ હોય છે. ઇથેનોલની પ્રકૃતિ થોડી 'કોરોઝિવ' (કાટ લગાવનારી) હોય છે. લાંબા ગાળે જૂના વાહનોના ફ્યુઅલ પંપ કે પાઇપ પર તેની અસર પડી શકે છે.

પાણીનો દુશ્મન : ઇથેનોલનો સૌથી મોટો ગુણધર્મ એ છે કે તે હવામાનમાંથી ભેજ (પાણી) ખેંચે છે. જો તમારા વાહનમાં E20 પેટ્રોલ ભરેલું હોય અને તમે વાહન મહિનાઓ સુધી ન ચલાવો તો ટાંકીમાં પાણી જમા થઈ શકે છે. આથી જ ડેપો પર મિક્સિંગ પહેલાં ટાંકીઓ એકદમ સૂકી અને સ્વચ્છ રખાય છે. જો જરા પણ પાણી ભળે તો તેલ કંપનીઓ એ પેટ્રોલનું વેચાણ તરત રોકી દે છે.

પેટ્રોલ પંપ માલિકની જવાબદારી

પેટ્રોલ પંપ સંચાલકોની જવાબદારી માત્ર એટલી જ છે કે કંપનીએ તેમને જે પેટ્રોલ મોકલ્યું છે, તેમાં પાણી ન ભળે તેની કાળજી રાખીને તેને ગ્રાહક સુધી પહોંચાડવું. તેઓ જાતે ઇથેનોલનું પ્રમાણ વધારી કે ઘટાડી શકતા નથી. જો એવું કરવામાં આવે, તો તેમની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકાય છે.

કડક ચેકિંગ સિસ્ટમ જરૂરી

પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવવું એ દેશના અર્થતંત્ર માટે સારું છે કારણ કે તેનાથી આરબ દેશોમાંથી આવતા મોંઘા ક્રૂડની આયાત ઘટે છે અને હવાનું પ્રદૂષણ પણ ઓછું થાય છે. પરંતુ કર્ણાટકમાં જે વિવાદ થયો છે તે દર્શાવે છે કે આ મિશ્રણ નક્કી કરેલી મર્યાદા (20%) માં જ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કડક ચેકિંગ સિસ્ટમ હોવી ખૂબ જ જરૂરી છે.