બે બાળકોના કાયદા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: 23 વર્ષ જૂના ચુકાદા પર થશે પુનર્વિચાર

બે બાળકોના કાયદા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: 23 વર્ષ જૂના ચુકાદા પર થશે પુનર્વિચાર
તસવીર: gstv
આ સમાચાર સાંભળો

ભારતની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (ખાસ કરીને ગ્રામ પંચાયતો)ના રાજકારણમાં હાલ એક મોટો કાનૂની અને સામાજિક વળાંક આવી રહ્યો છે. દાયકાઓથી દેશમાં ‘હમ દો, હમારે દો’ નું સૂત્ર પરિવાર નિયોજનનો આદર્શ બની રહ્યું છે, પરંતુ 4 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે 'મંગલા ઈંગલે કેસ'ના સંદર્ભમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો: શું પ્રજનન સંબંધિત અંગત નિર્ણયોને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટેની આકરી શરત બનાવી શકાય?

સુપ્રીમ કોર્ટે 2003 ના પોતાના જ એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદા ('જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય') પર પુનર્વિચાર કરવા માટે આ સમગ્ર મામલો ત્રણ કે પાંચ જજોની લાર્જર બેન્ચ સમક્ષ મોકલી આપ્યો છે. આ નિર્ણય દેશના અનેક રાજ્યોના પંચાયતી કાયદાઓ અને હજારો મહિલા ઉમેદવારોના રાજકીય ભવિષ્ય પર સીધી અસર કરશે.

જાહેરાત

આ કેસની શરૂઆત, શું છે મંગલા ઈંગલેનો વિવાદ?

આ કાનૂની ચર્ચાના કેન્દ્રમાં મહારાષ્ટ્રનો 'મંગલા ભીમરાવ ઈંગલે વિરુદ્ધ એડિશનલ કમિશનર (2026)' કેસ છે. મંગલા ભીમરાવ ઈંગલે વર્ષ 2022માં મહારાષ્ટ્રના કાકોડા ગામના 'સરપંચ' તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. જો કે, 'મહારાષ્ટ્ર ગ્રામ પંચાયત અધિનિયમ, 1959'ની કલમ 14(1)(j-1) મુજબ, બે કરતાં વધુ બાળકો ધરાવતી વ્યક્તિ પંચાયતની ચૂંટણી લડી શકે નહીં અથવા પદ પર રહી શકે નહીં. મંગલા ઈંગલેને અગાઉ વર્ષ 2014 માં ત્રીજું સંતાન જન્મ્યું હતું (જે સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત કટ-ઓફ તારીખ પછીનું હતું). આથી, વહીવટી તંત્ર અને બોમ્બે હાઈકોર્ટે તેમને સરપંચ પદ માટે ગેરલાયક ઠેરવ્યા.

આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચતા ચર્ચા છેડાઈ

આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો અને નવેમ્બર 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આદેશ પર સ્ટે આપ્યો. ત્યારબાદ 4 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બેન્ચે નોંધ્યું કે આ મુદ્દો માત્ર એક સરપંચ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ બંધારણીય અધિકારો અને બદલાયેલી વસ્તીવિષયક વાસ્તવિકતાઓ સાથે જોડાયેલો છે. પરિણામે, 23 વર્ષ જૂના 'જાવેદ કેસ'ના ચુકાદાને સમીક્ષા માટે મોટી બેન્ચમાં મોકલાયો છે.

‘જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય'નો ચુકાદો

વર્ષ 1994માં હરિયાણા સરકારે બે બાળકોના નિયમનો કાયદો બનાવ્યો હતો, જેને જાવેદ સહિતના અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. 30 જુલાઈ, 2003 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ જજની બેન્ચે તે કાયદો માન્ય રાખ્યો હતો અને તર્ક આપ્યા હતા કે…

વસ્તી નિયંત્રણ અને પરિવાર કલ્યાણ દેશના વ્યાપક હિતમાં છે.
ચૂંટણી લડવી એ મૂળભૂત અધિકાર નથી, પરંતુ કાયદા દ્વારા પ્રદાન થયેલો અધિકાર (Statutory Right) છે, તેથી સરકાર તેના પર શરતો મૂકી શકે છે.
આ કાયદો બાળકોને જન્મ આપવાની સ્વતંત્રતા છીનવતો નથી, પરંતુ માત્ર જાહેર પદ માટેની યોગ્યતા નક્કી કરે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની નવી ચિંતા અને તર્ક

સમય બદલાતા સુપ્રીમ કોર્ટે હવે આ કાયદા સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. જેમ કે…

ઘટતો પ્રજનન દર (TFR): 2003 માં ભારતનો TFR (સરેરાશ પ્રજનન દર) 3.0 હતો, જે હવે ઘટીને 1.9 થઈ ગયો છે (સ્થિર વસ્તી માટે 2.1 જરૂરી છે). કોર્ટે નોંધ્યું કે હવે ભારતને 'વધતી વસ્તી' કરતાં ભવિષ્યમાં 'વૃદ્ધ થતી વસ્તી' (Aging Population) ના જોખમનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

મૂળભૂત અધિકારો અને સ્વાયત્તતા: બાળક ક્યારે અને કેટલા પેદા કરવા તે વ્યક્તિનો અંગત નિર્ણય છે, જે બંધારણની કલમ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા) હેઠળ સુરક્ષિત છે.

મહિલાઓ પર અસંતુલિત અસર: પિતૃસત્તાક સમાજમાં પરિવાર નિયોજનના નિર્ણયોમાં મહિલાઓની સ્વાયત્તતા મર્યાદિત હોય છે. દીકરાની ઘેલછામાં પતિ કે પરિવારના દબાણને કારણે મહિલા ત્રીજા બાળકને જન્મ આપે છે, પરંતુ રાજકીય ગેરલાયકાતનો ભોગ માત્ર મહિલાએ જ બનવું પડે છે. આ કાયદાના ડરથી ફરજિયાત ગર્ભપાત કે પત્નીઓને તરછોડી દેવાના કિસ્સા પણ પ્રકાશમાં આવ્યા છે.

ભેદભાવપૂર્ણ નીતિ (કલમ 14): કોર્ટે સવાલ કર્યો કે આ વસ્તીવિષયક શરત માત્ર પંચાયતના સ્થાનિક નેતાઓ પર જ કેમ? ધારાસભ્યો (MLA) અને સંસદસભ્યો (MP) માટે આવા કોઈ નિયમો કેમ નથી?

ચીનનો નિષ્ફળ અનુભવ: વર્ષ 2003માં ચીનની વસ્તી નીતિનું ઉદાહરણ અપાયું હતું, પરંતુ ચીને 2015 માં 'વન-ચાઇલ્ડ પોલિસી' રદ કરી હોવા છતાં ત્યાં જન્મદર વધ્યો નથી. પ્રજનન દર ઘટી ગયા પછી તેને સુધારવો અત્યંત મુશ્કેલ છે.
ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યો પર આ વલણની શું અસર પડી શકે?

ભારતમાં વસ્તી નિયંત્રણનો કોઈ સમાન કેન્દ્રીય કાયદો નથી. હાલ સ્થિતિ એવી છે કે 15 રાજ્યોમાં આવો કોઈ કાયદો જ નથી. વળી દેશના 7 રાજ્યો (જેમ કે આંધ્ર પ્રદેશ) અગાઉ આ નિયમ રદ કરી ચૂક્યા છે, પરંતુ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, આસામ, ગોવા, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યોમાં પંચાયતી રાજમાં હજુ પણ આ નિયમ અમલમાં છે.

ગુજરાતના સ્થાનિક રાજકારણ પર સંભવિત અસરો

પંચાયતી રાજના ઉમેદવારોને રાહતની આશા: ગુજરાતમાં ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા અને જિલ્લા પંચાયતની ચૂંટણીઓમાં બે બાળકોની મર્યાદાના કારણે અનેક સક્ષમ આગેવાનો (ખાસ કરીને મહિલાઓ) ચૂંટણી લડવાથી વંચિત રહે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ વલણથી ભવિષ્યમાં ગુજરાતના પંચાયતી રાજ કાયદામાં પણ પરિવર્તન આવી શકે છે.

મહિલા નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન: જો લાર્જર બેન્ચ આ નીતિને ગેરબંધારણીય ઠેરવે, તો ગ્રામીણ સ્તરે મહિલાઓ અનેક પ્રકારના સામાજિક-કાનૂની દબાણોથી મુક્ત થઈને રાજકારણમાં વધુ સક્રિય ભાગ લઈ શકશે.

નીતિગત સુધારાનું દબાણ: રાજ્ય સરકારોએ હવે વસ્તી વિસ્ફોટના જૂના અભિગમના બદલે 'વૃદ્ધ થતી વસ્તી' અને યુવા શ્રમશક્તિના સમતુલાને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિઓની સમીક્ષા કરવી પડશે.

હાલની સ્થિતિ શું છે અને હવે શું?

સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ કાયદાને તુરંત રદ કર્યો નથી, પરંતુ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે સમયની સાથે બદલાયેલી વાસ્તવિકતાને અવગણી શકાતી નથી. હવે લાર્જર બેન્ચનો અંતિમ ચુકાદો જ નક્કી કરશે કે આગામી દિવસોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓમાં 'બે બાળકોની નીતિ' રહેશે કે ઇતિહાસ બની જશે!

આ સમાચાર શેર કરો

જાહેરાત