70 વર્ષથી એક જ બેઠક અનામત! SC-ST બેઠકોની અદલાબદલીની માંગ પર સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો મોટો જવાબ
સુપ્રીમ કોર્ટે લોકસભા અને વિધાનસભાની અનુસૂચિત જાતિ (SC) તથા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત રાખવામાં આવેલી બેઠકો પર દરેક ચૂંટણીમાં રોટેશન (અદલાબદલી) નીતિ લાગુ કરવાની માંગણી ફગાવી દીધી છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની પીઠે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અનામત બેઠકોની નીતિ નક્કી કરવી કે તેમાં ફેરફાર કરવો એ સંસદના અધિકાર ક્ષેત્રનો વિષય છે. ન્યાયતંત્ર સંસદને આ અંગે કોઈ નવો કાયદો બનાવવાનો કે વર્તમાન કાયદામાં સુધારો કરવાનો આદેશ આપી શકે નહીં.
કાદીપુર બેઠક પરથી શરૂ થયો હતો આ વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદ ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર જિલ્લાની 191-કાદીપુર વિધાનસભા બેઠક સાથે જોડાયેલો છે. આ ક્ષેત્રના મતદાતા જગદીશ સિંહે અરજી દાખલ કરીને દલીલ કરી હતી કે આ બેઠક છેલ્લા સાત દાયકાથી સતત SC સમુદાય માટે અનામત રાખવામાં આવી છે. રોટેશન સિસ્ટમ ન હોવાને કારણે અન્ય વર્ગના ઉમેદવારોને ચૂંટણી લડવાનો મોકો મળતો નથી અને અનામતનો લાભ માત્ર અમુક જ પરિવારો સુધી સીમિત રહી જાય છે. તેથી પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓની જેમ લોકસભા અને વિધાનસભામાં પણ રોટેશન નીતિ લાગુ કરવી જોઈએ.
સંસદ પાસે રજૂઆત કરવાની સુપ્રીમ કોર્ટની સલાહ
સુપ્રીમ કોર્ટે પરિસીમન કાયદા, 2002ની કલમ 9(1)(c) સામે થયેલી અરજી પર સુનાવણી કરતા અરજદારને રમૂજી અંદાજમાં કહ્યું કે તેમણે 'ખોટો નંબર જોડ્યો છે.' એટલે કે આ મામલો કોર્ટનો નથી, પરંતુ સંસદનો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ સલાહ આપી કે અનામત બેઠકોમાં રોટેશન નીતિ લાવવાની માંગણી અદાલતમાં નહીં, પરંતુ સંસદ અને લોકપ્રતિનિધિઓ સમક્ષ ઉઠાવવી જોઈએ. જો અરજદાર કાયદામાં કોઈ ફેરફાર ઈચ્છતા હોય તો તેમણે જનપ્રતિનિધિઓનો સંપર્ક કરીને સમર્થન મેળવવું પડશે અને સંસદ દ્વારા જ આ નીતિમાં સુધારો કરાવવો પડશે.
ચૂંટણી લડવાનો અને વોટ આપવાનો અધિકાર અલગ છે
કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બંધારણના અનુચ્છેદ 330 અને 332 અથવા પરિસીમન કાયદામાં રોટેશનની કોઈ અનિવાર્યતા નથી. મતદાન કરવાનો અધિકાર અને ચોક્કસ બેઠક પરથી જ ચૂંટણી લડવાનો દાવો – આ બંને અલગ બાબતો છે. સામાન્ય વર્ગના ઉમેદવારો પાસે બિન-અનામત બેઠકો પરથી ચૂંટણી લડવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ હોય છે. ઉપરાંત, કોર્ટે નોંધ્યું કે લોકશાહીમાં મતદારો માત્ર જાતિ કે ધર્મના આધારે જ નહીં, પરંતુ રાજકીય પક્ષો અને તેમની વિચારધારાના આધારે પણ મતદાન કરે છે.
આ અગાઉ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પણ આ બાબતને સંસદનો વિષય ગણાવીને અરજી ફગાવી દીધી હતી, જેના પર સુપ્રીમ કોર્ટે પણ પોતાની મંજૂરીની મહોર લગાવી છે.
