Waqf Amendment : જાણો વક્ફ બોર્ડ, વક્ફ સંપત્તિ અને વક્ફ બોર્ડ સુધારા બિલ વિશે બધું જ

Waqf Amendment Bill 2024: વક્ફ બોર્ડ એક્ટ-1995માં કેન્દ્ર સરકારના પ્રસ્તાવિત સુધારાથી રાજકીય ખળભળાટ મચી ગયો છે. વિરોધ પક્ષોનો આરોપ છે કે દરખાસ્તોનો હેતુ મુસ્લિમ સમુદાયને તેમની જમીન, મિલકત અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની સ્વતંત્રતાથી વંચિત કરવાનો છે જે ભારતીય બંધારણની કલમ 26 હેઠળ ખાતરી આપવામાં આવી છે. શાસક એનડીએએ બદલામાં દલીલ કરી છે કે વક્ફ બોર્ડને નિયમન કરવાની માંગ મુસ્લિમ સમુદાયમાંથી જ આવે છે.

 બિલનો ઉદ્દેશ્ય સંઘર્ષ અને વિવાદોને ઘટાડવાનો

કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહે મંગળવારે જણાવ્યું હતું કે વકફ (સુધારા) બિલનો હેતુ વકફ મિલકતોના સંચાલન અને સંરક્ષણને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે અને તે આગામી દિવસોમાં સંસદમાં પસાર કરવામાં આવશે. વકફ (સુધારા) બિલ ગયા મહિને લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેની વિગતવાર સમીક્ષા માટે સંસદની સંયુક્ત સમિતિને મોકલવામાં આવ્યું હતું.

સમાચાર એજન્સી પીટીઆઈ અનુસાર, એક સરકારી અધિકારીએ કહ્યું કે આ બિલનો ઉદ્દેશ્ય સંઘર્ષ અને વિવાદોને ઘટાડવાનો છે. તેમાં વકફ પ્રોપર્ટીની ઓનલાઈન નોંધણી અને દેખરેખ માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સ્થાપવાની જોગવાઈ પણ છે.

વક્ફ મિલકત શું છે?

તે જંગમ અથવા સ્થાવર મિલકતનો ઉલ્લેખ કરે છે જે કોઈ કાર્ય અથવા સાધન દ્વારા સખાવતી હેતુઓ માટે ઈશ્વરના નામે સમર્પિત છે. મિલકતોના દસ્તાવેજીકરણની પ્રથા શરૂ થઈ તે પહેલાથી આ પ્રથા અસ્તિત્વમાં છે. તેથી, લાંબા સમયથી ઉપયોગમાં લેવાતી મિલકતોને પણ વકફ મિલકત તરીકે ગણી શકાય.

વક્ફ મિલકત કાં તો જાહેર સખાવતી હેતુઓ માટે હોઈ શકે છે અથવા વ્યક્તિના વંશજોના લાભ માટે ખાનગી રાખવામાં આવી શકે છે. વકફ મિલકત બિન-હસ્તાંતરપાત્ર છે અને તે કાયમી ધોરણે ઈશ્વરના નામે રાખવામાં આવે છે. વક્ફની આવક સામાન્ય રીતે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કબ્રસ્તાન, મસ્જિદો અને આશ્રય ગૃહોને નાણાં પૂરાં પાડે છે, જેનો લાભ મોટી સંખ્યામાં મુસ્લિમોને મળે છે.

વક્ફ બોર્ડ શું છે?

વકફ બોર્ડ એક કાયદાકીય એકમ છે જેમાં વકફ મિલકતોના સંચાલન માટે નામાંકિત સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. બોર્ડ દરેક મિલકત માટે એક કસ્ટોડિયનની નિમણૂક કરે છે તેની ખાતરી કરવા માટે કે તેની આવકનો હેતુ/હેતુઓ માટે ઉપયોગ થાય છે.

1964માં સ્થપાયેલ સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ (CWC) સમગ્ર ભારતમાં રાજ્ય સ્તરના વક્ફ બોર્ડની દેખરેખ અને સલાહ આપે છે. લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલય અનુસાર, તે કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને વક્ફ બોર્ડને તેમની મિલકતોના સંચાલન અંગે સલાહ પણ આપે છે.

સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ રાજ્ય સ્તરના વક્ફ  બોર્ડની કામગીરી, ખાસ કરીને તેમની નાણાકીય કામગીરી, સર્વેક્ષણો, રેવન્યુ રેકોર્ડ્સ, વકફ મિલકતોના અતિક્રમણ, વાર્ષિક અને ઓડિટ અહેવાલો વગેરેની વક્ફ એક્ટ 1954ની કલમ 9(4) હેઠળ કાઉન્સિલને માહિતી આપવાનો પણ નિર્દેશ કરે છે. શકે છે.

1995માં એક નવો અધિનિયમ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો અને 2013માં વકફ બોર્ડને કોઈપણ મિલકતને 'વક્ફ મિલકત' તરીકે નિયુક્ત કરવા માટે દૂરગામી સત્તાઓ આપવા માટે તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. કોઈપણ મિલકતને વકફ તરીકે ગણી શકાય કે કેમ તે અંગેના વિવાદના કિસ્સામાં, 1995ના અધિનિયમની કલમ 6 મુજબ આવી બાબતના સંદર્ભમાં ટ્રિબ્યુનલનો નિર્ણય અંતિમ ગણાશે.

વકફ (સુધારા) બિલ-2024માં સૂચિત સુધારાઓ શું છે?

આ બિલનો ઉદ્દેશ્ય વક્ફ બોર્ડની મિલકતોનું સંચાલન કરવા અને વધુ સરકારી નિયમન પ્રદાન કરવાની સત્તાને મર્યાદિત કરવાનો છે. બિલ કોઈપણ વકફ મિલકત માટે જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીમાં નોંધણી ફરજિયાત બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે, જેથી મિલકતનું મૂલ્ય નક્કી કરી શકાય.

તે એવી પણ જોગવાઈ કરે છે કે આ અધિનિયમની શરૂઆત પહેલાં અથવા પછી વકફ મિલકત તરીકે ઓળખાયેલી અથવા જાહેર કરાયેલ કોઈપણ સરકારી મિલકતને વકફ મિલકત તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં. મિલકત વકફ મિલકત છે કે સરકારી જમીન તે નક્કી કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટર મધ્યસ્થી રહેશે અને તેમનો નિર્ણય આખરી રહેશે.

એકવાર નિર્ણય લેવામાં આવે તે પછી, કલેક્ટર મહેસૂલી રેકોર્ડમાં જરૂરી ફેરફારો કરી શકે છે અને રાજ્ય સરકારને અહેવાલ સુપરત કરી શકે છે. વિધેયકમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી કલેક્ટર રાજ્ય સરકારને પોતાનો અહેવાલ રજૂ નહીં કરે ત્યાં સુધી આવી મિલકતને વકફ મિલકત તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં. વકફ બોર્ડના નિર્ણય પર વિવાદના કિસ્સામાં હવે સંબંધિત હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાશે.

આ સમયે કોઈ મિલકતને વકફ ગણી અથવા ગણાવી શકાય છે, પછી ભલે તેને વકફ મિલકત ગણાવવાની મૂળ જાહેરાત  શંકાસ્પદ અથવા વિવાદિત હોય. ઈસ્લામિક કાયદા હેઠળ, વકફ તરીકે મિલકતનું સમર્પણ મોટાભાગે મૌખિક હતું, જ્યાં સુધી દસ્તાવેજીકરણ (વકફનામા) પ્રમાણભૂત ધોરણ ન બને ત્યાં સુધી. આ સુધારા બિલ આવી જોગવાઈઓને દૂર કરવા માંગે છે.

સુધારા બિલ મુજબ વકફ મિલકતને માન્ય વકફનામાની ગેરહાજરીમાં શંકાસ્પદ અથવા વિવાદિત ગણવામાં આવશે. જ્યાં સુધી જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા અંતિમ નિર્ણય લેવામાં ન આવે ત્યાં સુધી મિલકતનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.

વક્ફ કાયદામાં આ સુધારો કેન્દ્ર સરકારને કોઈપણ સમયે ભારતના કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ દ્વારા નિયુક્ત ઓડિટર દ્વારા અથવા તે હેતુ માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નામાંકિત કોઈપણ અધિકારી દ્વારા કોઈપણ વક્ફનું ઓડિટ કરવાનો નિર્દેશ આપવાનો અધિકાર આપે છે. તેનો હેતુ સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને રાજ્ય બોર્ડમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે.