દિલ્હીમાં પ્રદૂષણનો ભયાનક કહેર: 43.5% બાળકોના ફેફસાં થઈ ગયા નબળા, CPCB ના ચોંકાવનારા રિપોર્ટ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટની દેશને મોટી ચેતવણી!

દિલ્હીમાં વાયુ પ્રદૂષણની અસર હવે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. દિલ્હીના 43.5% બાળકોના ફેફસાંની ક્ષમતા ઘટી હોવાનો CPCB એટલે કે સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડના રિપોર્ટમાં દાવો કરાયો છે. બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને પ્રદૂષણ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે પણ લોકોને જાગૃત રહી જન અભિયાન ઉપાડવા અપીલ કરી છે. 6 નવેમ્બરે સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ મુદ્દે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ જજોની બેંચે જણાવ્યું કે, ફટાકડાથી થતાં પ્રદૂષણને રોકવું માત્ર અદાલતના આદેશો અને પોલીસ તૈનાત કરવાથી શક્ય નથી. આના માટે લોકોની ભાગીદારી જરૂરી છે. કોર્ટે સરકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને કાઉન્સિલરો દ્વારા લોકોને જાગૃત કરવા અપીલ કરવા કહ્યું છે. અદાલતના જણાવ્યા મુજબ, વારંવાર આદેશો આપવાથી ઘણીવાર તેનું ઉલ્લંઘન પણ વધી જાય છે. તેથી ફટાકડાને લઈને દિવાળીને લોકોએ જાગૃત થઈને અભિયાન બનાવવું પડશે.

CPCBના રિપોર્ટમાં ચોંકાવનારા દાવા

સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ એટલે કે, CPCBના 2012ના એક અભ્યાસમાં સામે આવ્યું હતું કે, દિલ્હીના 43.5% શાળાના બાળકોના ફેફસાંની ક્ષમતા સામાન્ય કરતાં ઓછી મળી આવી હતી. આની સરખામણીમાં દિલ્હી બહારના બાળકોમાં આ આંકડો 25.7% હતો. એટલે કે દિલ્હીના બાળકોમાં ફેફસાં સંબંધિત સમસ્યા વધારે હતી. આમ છતાં ફટાકડાં પર પ્રતિબંધ લગાવવા અને તેને જમીની સ્તરે અમલમાં મૂકવામાં સરકારોને સતત મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

દિલ્હીના 43.5% બાળકોના ફેફસાંમાં ક્ષતિ મળી

CPCBના 2012ના સ્ટડીનું નામ ‘Study on Ambient Air Quality, Respiratory Symptoms and Lung Function of Children in Delhi’ છે. જેમાં 9થી 17 વર્ષના બાળકોના ફેફસાંની તપાસ કરવામાં આવી હતી. દિલ્હીના 5,671 બાળકો અને અન્ય વિસ્તારોના 2,245 બાળકોએ આ તપાસમાં ભાગ લીધો હતો. અભ્યાસમાં દિલ્હીના 43.5% બાળકોમાં ફેફસાંની ક્ષમતા ઘટેલી જોવા મળી, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોના બાળકોમાં આ આંકડો 25.7% હતો. દિલ્હીમાં 20.3% બાળકોમાં શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા સંબંધિત સમસ્યા, 13.6%માં શ્વાસનળી સંબંધિત સમસ્યા અને 9.6%માં બંને પ્રકારની મુશ્કેલીઓ મળી આવી હતી.

અભ્યાસમાં છોકરીઓની સ્થિતિ ચિંતાજનક

આ અભ્યાસમાં છોકરીઓની સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક હતી. દિલ્હીમાં 51% છોકરીઓ અને 39.8% છોકરાઓના ફેફસાંની ક્ષમતા ઓછી મળી હતી. તો ગંભીર સમસ્યા ધરાવતા બાળકોનો આંકડો દિલ્હીમાં 7.3% હતો, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં તે 2.2% હતો. અભ્યાસ મુજબ, દિલ્હીમાં ચોમાસા દરમિયાન ફેફસાંની ક્ષમતામાં ઘટાડાવાળા બાળકોનો આંકડો 39.9% હતો, જ્યારે શિયાળા અને ઉનાળામાં તે 52.7% હતો.

ફટાકડા પર રોક છતાં પ્રદૂષણ કેમ ન ઘટ્યું?

દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડા પર રોક લગાવવા માટે અવારનવાર આદેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટે પરંપરાગત ફટાકડાના વેચાણ પર રોક લગાવીને ગ્રીન ફટાકડાને મંજૂરી આપી હતી. તેમ છતાં પ્રતિબંધોનું પાલન કરાવવું વહીવટીતંત્ર માટે પડકારજનક છે. 2 નવેમ્બર 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, 2024માં દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડા પર સંપૂર્ણ રોક લગાવ્યા પછી પણ AQIમાં કોઈ ખાસ સુધારો જોવા મળ્યો નથી. જોકે, અદાલતે એ પણ કહ્યું કે, સરકારો અને સંબંધિત એજન્સીઓએ એવો પર્યાપ્ત ડેટા આપ્યો નથી, જેનાથી નક્કી થઈ શકે કે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવવાથી પ્રદૂષણ કેટલું ઘટ્યું. કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે ફટાકડા પ્રદૂષણ ફેલાવે છે, પરંતુ માત્ર પ્રતિબંધ લગાવવો પૂરતો નથી.

ગ્રીન ફટાકડા પણ સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણ મુક્ત નથી

ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે ગ્રીન ફટાકડા વિકસાવ્યા છે. આમાં એવા રાસાયણિક મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેથી સામાન્ય ફટાકડાની સરખામણીમાં ઓછું પ્રદૂષણ થાય. ગ્રીન ફટાકડામાંથી નીકળતા પાર્ટિક્યુલેટ મેટર એટલે કે હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણોમાં ઓછામાં ઓછો 30%નો ઘટાડો કરી શકાય છે. કેટલાક ખાસ ફોર્મ્યુલેશનમાં PM2.5 અને PM10નું ઉત્સર્જન આનાથી પણ વધુ ઘટ્યું છે. પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે ગ્રીન ફટાકડા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત કે પ્રદૂષણ મુક્ત છે. આનાથી પણ હવામાં પ્રદૂષકો નીકળે છે. તેથી આનો ઉપયોગ પણ નક્કી કરેલા નિયમો અને સમય મુજબ જ થવો જોઈએ.

વેપારીઓની ચાલાકીથી ફેલ થઈ રહ્યું છે મોનિટરિંગ

ફટાકડા પર પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં સૌથી મોટી સમસ્યા બજારમાં થઈ રહેલી ગડબડ છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ અને કેસમાં કોર્ટને મદદ કરી રહેલા અપરાજિતા સિંહે જણાવ્યું કે કેટલાક વેપારીઓ ગ્રીન ફટાકડાના બોક્સ બહાર રાખે છે, પરંતુ અંદર ચોરી-છૂપીથી સામાન્ય ફટાકડા વેચે છે. આનાથી વહીવટીતંત્ર માટે એ ઓળખવું મુશ્કેલ બની જાય છે કે, દુકાનો પર વાસ્તવમાં કયા ફટાકડા વેચાઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર દુકાનોની તપાસ કે પ્રતિબંધનો આદેશ જારી કરવો પૂરતો નથી. ફટાકડાના ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગ સુધી મોનિટરિંગ જરૂરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર, પોલીસ અને અન્ય એજન્સીઓ વચ્ચે વધુ સારું સંકલન હોવું જોઈએ.

દિલ્હીના પ્રદૂષણ માટે માત્ર ફટાકડા જવાબદાર નથી

દિલ્હીમાં પ્રદૂષણની સમસ્યા આખા વર્ષ દરમિયાન રહે છે. શિયાળામાં આની અસર વધુ જોવા મળે છે. આનું કારણ માત્ર ફટાકડા નહીં, પરંતુ વાહનોનો ધુમાડો, ફેક્ટરીઓ, બાંધકામના કામોની ધૂળ, કચરો બાળવો અને પરાળીનો ધુમાડો પણ છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં વાયુ ગુણવત્તા વ્યવસ્થાપન આયોગ એટલે કે, CAQMએ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ પર તૈયાર કરાયેલા નિષ્ણાતોના અહેવાલ પર ચર્ચા કરી હતી. આમાં 2015થી 2025 સુધીના પ્રદૂષણ સંબંધિત અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

ફેક્ટરીઓનું પ્રદૂષણ પણ જવાબદાર

સેકન્ડરી પાર્ટિકલ્સ એવા સૂક્ષ્મ કણો છે, જે વાહનો, ફેક્ટરીઓ અને અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી નીકળતા ગેસના હવામાં રાસાયણિક ફેરફારથી બને છે. રિપોર્ટમાં એ પણ જણાવાયું છે કે, ઉનાળામાં ધૂળ પ્રદૂષણનું સૌથી મોટું કારણ બની જાય છે. તે સમયે ધૂળનું યોગદાન 27%, વાહનોનું 19% અને સેકન્ડરી પાર્ટિકલ્સનું 17% હતું. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, દિલ્હીમાં પ્રદૂષણ રોકવા માટે ફટાકડા પર નિયંત્રણની સાથે વાહનો, ઉદ્યોગો, બાંધકામ અને કચરો બાળવા પર પણ કાર્યવાહી કરવી પડશે.

સરકારો સામે સૌથી મોટો પડકાર શું છે?

ડિસેમ્બર 2024માં કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે, દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણના અનેક કારણો છે. આમાં વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, બાંધકામની ધૂળ, કચરો બાળવો અને પરાળીનો ધુમાડો શામેલ છે. શિયાળામાં ઓછું તાપમાન, ધીમી હવા અને હવામાં ભેજ જેવી ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ પણ પ્રદૂષણને જમીનની નજીક રોકી રાખે છે. સરકારે એ પણ જણાવ્યું હતું કે, સુપ્રીમ કોર્ટના 11 નવેમ્બર 2024ના આદેશ પછી દિલ્હી પોલીસને ફટાકડા પર પ્રતિબંધ અમલમાં મૂકવા માટે એક ખાસ સેલ બનાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ સવાલ એ છે કે, જ્યારે પ્રતિબંધ છતાં બજારમાં સામાન્ય ફટાકડા વેચાઈ રહ્યા છે, તો તેનું વેચાણ રોકવા માટે જવાબદાર એજન્સીઓ શું કરી રહી છે? શું માત્ર દિવાળી આસપાસ કાર્યવાહી કરવાથી પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ મેળવી શકાય?, સુપ્રીમ કોર્ટે પણ કહ્યું છે કે, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે તહેવારો પછી પણ દેખરેખ ચાલુ રહેવી જોઈએ.