હવે જાસૂસી કરવી નહીં રહે આસાન! DRDOએ ક્વોન્ટમ ટેક્નોલોજીનું કર્યું સફળ પરીક્ષણ

ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સફળતા મળી છે. સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO)એ ક્વોન્ટમ કી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (Quantum Key Distribution – QKD) ટેક્નોલોજીનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું છે. 14 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ જાહેર થયેલી માહિતી મુજબ, આ પરીક્ષણ ઓડિશાના ચાંદીપુર ખાતે આવેલી પ્રૂફ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (PXE)ની ડાયનેમિક ટેસ્ટ રેન્જના લાઇવ નેટવર્ક પર કરવામાં આવ્યું હતું. આ ટેક્નોલોજી સંરક્ષણ ક્ષેત્રની સંવેદનશીલ માહિતી સુરક્ષિત રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

ક્વોન્ટમ ટેક્નોલોજીથી સંરક્ષણ ક્ષેત્રને શું ફાયદો થશે?

સૈન્યનાં હથિયારોના પરીક્ષણ દરમિયાન અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ આંકડા અને ટેલિમેટ્રી (Telemetry) સંબંધિત માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તોપો અને બખ્તરબંધ હથિયારોના પરીક્ષણમાં મળતી આવી માહિતીની સુરક્ષા અત્યંત જરૂરી હોય છે.

DRDOની QKD ટેક્નોલોજી દ્વારા આ માહિતીના સુરક્ષિત આદાનપ્રદાનને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે. તેનાથી સંરક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી ગુપ્ત માહિતી અનધિકૃત વ્યક્તિઓ સુધી પહોંચવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

શું છે ક્વોન્ટમ કી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (QKD)?

ક્વોન્ટમ કી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન એક આધુનિક સુરક્ષિત સંચાર ટેક્નોલોજી છે. તેનો ઉપયોગ માહિતીના એન્ક્રિપ્શન (Encryption) માટે જરૂરી ડિજિટલ કી સુરક્ષિત રીતે બનાવવા અને વહેંચવા માટે થાય છે.

આ ટેક્નોલોજી ક્વોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્ર (Quantum Physics)ના વિશેષ સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. તેની એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતા એ છે કે સંચાર દરમિયાન કોઈ બહારની વ્યક્તિ માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરે તો તેની હાજરીના સંકેતો મળી શકે છે. જોકે, આ ટેક્નોલોજી સંપૂર્ણપણે જોખમમુક્ત હોવાની ગેરંટી આપતી નથી; તેની અસરકારકતા સમગ્ર સંચાર વ્યવસ્થા અને અમલીકરણ પર પણ આધાર રાખે છે.

સામાન્ય એન્ક્રિપ્શનથી કેવી રીતે અલગ છે?

સામાન્ય ક્રિપ્ટોગ્રાફી (Cryptography) મુખ્યત્વે ગાણિતિક પદ્ધતિઓ અને અલ્ગોરિધમ્સના આધારે માહિતી સુરક્ષિત રાખે છે. બીજી તરફ, QKD ક્વોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરીને કીનું સુરક્ષિત આદાનપ્રદાન કરવામાં મદદ કરે છે.

આ ઉપરાંત, ભવિષ્યમાં ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટર્સથી ઊભા થઈ શકે તેવા જોખમો સામે રક્ષણ આપવા પોસ્ટ-ક્વોન્ટમ ક્રિપ્ટોગ્રાફી (Post-Quantum Cryptography) પર પણ કામ થઈ રહ્યું છે. આ બંને પદ્ધતિઓના હેતુ અલગ હોવા છતાં, ડિજિટલ માહિતીની સુરક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

DRDOએ કોની મદદથી વિકસાવી ટેક્નોલોજી?

આ ટેક્નોલોજી DRDOના માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસ, કમ્પ્યુટેશનલ સિસ્ટમ્સ અને સાયબર સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા જૂથ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે. તેના ઉત્પાદન માટે ટેકબિટ લેબ્સ (Tacbit Labs) ભાગીદાર છે.

ફાઇબર વિના પણ સુરક્ષિત સંચારની શક્યતા

ફ્રી-સ્પેસ ક્વોન્ટમ કી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (Free-Space QKD) જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા ઓપ્ટિકલ ફાઇબર (Optical Fiber) પાથર્યા વિના પણ સુરક્ષિત સંચાર શક્ય બની શકે છે. જ્યાં ફાઇબર નાખવું મુશ્કેલ કે ખર્ચાળ હોય તેવા વિસ્તારોમાં આ ટેક્નોલોજી ઉપયોગી થઈ શકે છે.

સંરક્ષણ ઉપરાંત બેન્કિંગ, નાણાકીય સેવાઓ અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન (Telecommunication) જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. DRDO ઉદ્યોગો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને અદ્યતન સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી વિકસાવવા માટે કામ કરી રહ્યું છે.