સર્ટિફિકેશનથી ગ્રીન, સ્વભાવથી ધુમાડાવાળા: ભારતમાં ગ્રીન ફટાકડાના લેબલનો ખરેખર અર્થ શું?

ગ્રીન ફટાકડા (Green Crackers)ને પરંપરાગત ફટાકડાની સરખામણીએ ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવતા વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેનાથી હવા પ્રદૂષિત થતી નથી. ગ્રીન સર્ટિફિકેશન (Green Certification)નો અર્થ માત્ર એટલો છે કે આવા ફટાકડા સમાન શ્રેણીના સામાન્ય ફટાકડાની તુલનામાં ઓછા ધૂળકણો અને હાનિકારક વાયુઓ છોડે છે. એટલે કે ગ્રીન ફટાકડા પણ ધુમાડો અને પ્રદૂષક તત્ત્વો હવામાં ભેળવે છે.

ગ્રીન ફટાકડાનું સર્ટિફિકેશન કેવી રીતે મળે છે?

ગ્રીન ફટાકડા તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે બેમાંથી એક માપદંડ પૂર્ણ કરવો જરૂરી છે. સામાન્ય ફટાકડાની સરખામણીએ તેમાં પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (Particulate Matter)નું ઉત્સર્જન ઓછામાં ઓછું 30 ટકા ઘટેલું હોવું જોઈએ. અથવા તો ધૂળકણોનું ઉત્સર્જન ઓછામાં ઓછું 20 ટકા અને વાયુ પ્રદૂષકોનું ઉત્સર્જન 10 ટકા ઓછું હોવું જોઈએ. વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ (CSIR) હેઠળની નેશનલ એન્વાયર્નમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NEERI)એ ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવતાં ફટાકડાંની ફોર્મ્યુલેશન તૈયાર કરી હતી. સરકારે 2019માં આ પહેલ શરૂ કરી હતી.

SWAS, SAFAL અને STAR ફોર્મ્યુલેશન

ગ્રીન ફટાકડામાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ફોર્મ્યુલેશનનો ઉપયોગ થાય છે. SWASમાં પાણી છોડે તેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે, જે દહન દરમિયાન કેટલાક ધૂળકણોને કાબૂમાં રાખવામાં મદદ કરે છે. SAFALમાં એલ્યુમિનિયમનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં આવે છે, જ્યારે STARમાં આયર્ન ઓક્સાઇડનો ઉપયોગ કરીને દહનની કાર્યક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ થાય છે.

ઓછું પ્રદૂષણ એટલે પ્રદૂષણ નહીં એવું નથી

ફટાકડાની સંખ્યા જેટલી વધારે હશે, તેટલું કુલ ઉત્સર્જન પણ વધી શકે છે. ખાસ કરીને દિલ્હી-NCR જેવા વિસ્તારોમાં વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ, બાંધકામની ધૂળ અને પરાળી સળગાવવાથી પહેલેથી જ પ્રદૂષણનું પ્રમાણ ઊંચું રહે છે. આવી સ્થિતિમાં ફટાકડાનો ધુમાડો પ્રદૂષણમાં વધુ વધારો કરી શકે છે.

દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડા ફોડવા માટે સમયમર્યાદા

સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-NCRમાં 7 અને 8 નવેમ્બરે સવારે 6થી 7 અને રાત્રે 8થી 10 વાગ્યા દરમિયાન પ્રમાણિત ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપી છે. 4થી 6 નવેમ્બર સુધી તેના વેચાણની મંજૂરી છે, જ્યારે 9 નવેમ્બરથી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરી અમલમાં આવશે. હોસ્પિટલ, નર્સિંગ હોમ, આરોગ્ય કેન્દ્ર, વૃદ્ધાશ્રમ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને જાહેર કરાયેલા શાંતિ વિસ્તારોના 300 મીટરની અંદર ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ છે. બેરિયમ ધરાવતા ફટાકડા, લડી (લારી) અને ઓનલાઇન વેચાણ પર પણ રોક લગાવવામાં આવી છે. પેકેટ પર મંજૂર ઉત્પાદન ઓળખવા માટે QR કોડ હોવો જરૂરી છે. ગ્રીન ફટાકડાની આ છૂટ માત્ર દિલ્હી-NCR માટે છે. અન્ય વિસ્તારોમાં તે આપમેળે લાગુ પડતી નથી. આમ, ગ્રીન લેબલ ઓછા ઉત્સર્જનની ખાતરી આપે છે, પ્રદૂષણમુક્ત ઉજવણીની નહીં.