'દહેજના કારણે દર 24 કલાકે 20 મહિલાઓના મોત...', NCRBના ડેટામાં મોટો ખુલાસો

ઉત્તર પ્રદેશના ગ્રેટર નોઈડાની નિક્કી નામની એક પરિણીત મહિલાનું દર્દનાક મૃત્યુ થયું. સીસીટીવી ફૂટેજમાં, નિક્કી આગમાં સળગતી અને પોતાનો જીવ બચાવવા માટે લડતી સીડીઓ પરથી નીચે ઉતરતી જોઈ શકાય છે. ગ્રેટર નોઈડામાં 26 વર્ષીય નિક્કી ભાટીના મૃત્યુએ ફરી એકવાર ભારતમાં દહેજ પ્રથાના મુદ્દાને ઉજાગર કર્યો છે, જે દર્શાવે છે કે છ દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલાં ગેરકાયદેસર હોવા છતાં આજે પણ આ પ્રથા કેટલી ઊંડે સુધી મૂળ ધરાવે છે.

21 ઓગસ્ટના રોજ ગંભીર રીતે દાઝી ગયેલી નિક્કીને તેના સાસરિયાઓએ સિરસા ગામમાં તેમના ઘરમાં કથિત રીતે સળગાવી દીધી હતી. તેના પતિ દ્વારા તેના પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હોવાના અને પછી તેને આગમાં સળગાવી દેવામાં આવ્યા હોવાના વીડિયોએ લોકોને આઘાત પહોંચાડ્યો છે.

તેના પરિવારનું કહેવું છે કે 2016 માં તેના લગ્ન દરમિયાન તેના સાસરિયાઓને સ્કોર્પિયો એસયુવી, મોટરસાયકલ અને સોનું ભેટમાં આપવા છતાં, 36 લાખ રૂપિયા અને એક લક્ઝરી કારની નવી માંગ કરવામાં આવી હતી.

મહિલા અધિકાર કાર્યકર્તા યોગિતા ભયાનાએ એક ઈન્ટરવ્યું માં જણાવ્યું હતું કે, "હું તાજેતરમાં નોઈડામાં એક લગ્નમાં ગઈ હતી અને ત્ય જે દ્રશ્ય જોયું તે ભયાનક હતું. મેં લક્ઝરી કાર - ફોર્ચ્યુનર્સ, મર્સિડીઝ - ખુલ્લેઆમ દહેજ તરીકે ભેટમાં આપવામાં આવતી જોઈ. રાજકારણીઓ ત્યાં ઉજવણી કરી રહ્યા હતા. હું દહેજના આવા વરવા રૂપને સહન કરી શકી નહીં અને ચાલી ગઈ."

નિક્કીના કેસ વિશે વાત કરતાં, તેણીએ ઉમેર્યું: "નિકીના કેસમાં પણ, હું એક ચેનલ પર હતી જ્યાં તેના પિતા પણ પેનલિસ્ટ હતા. આજે તેઓ જે કંઈ પણ કરી રહ્યા છે તે છતાં, ચર્ચા દરમિયાન તેમણે વારંવાર ભાર મૂક્યો કે તેમણે તેમના જમાઈને એક ઉચ્ચ કક્ષાની SUV ભેટમાં આપી હતી. આ બતાવે છે કે દહેજ કેટલું સામાન્ય બની ગયું છે. 

વધુમાં તેમણે જણાવ્યું કે, નિક્કીનું મૃત્યુ દર્શાવે છે કે ભારતીય સામાજિક માળખામાં દહેજ કેટલું ઊંડે સુધી વણાયેલું છે. મદદ અને પંચાયતના હસ્તક્ષેપ છતાં, નિક્કીને વારંવાર તેના પતિના ઘરે પાછી મોકલવામાં આવી હતી.

"આપણે ઘણીવાર પીડિતોના માતાપિતાને સંપૂર્ણપણે નમ્ર તરીકે દર્શાવીએ છીએ, પરંતુ ક્યારેક, તેઓ પણ આવી પરિસ્થિતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. નિક્કીએ પણ ઘણી વખત પોતાની અગવડતા વ્યક્ત કરી હશે. તેમ છતાં, માતાપિતાએ તેને પાછી મોકલી દીધી - સમાજના ચુકાદાથી ડરીને, પોતાની સલામતી કરતાં પોતાની છબીને પ્રાથમિકતા આપી. અને આપણે બધા જાણીએ છીએ કે આ પહેલી વાર નહોતું જ્યારે તેને માર મારવામાં આવ્યો હતો.

જાતિઓ અને વર્ગોમાં દહેજ હજુ પણ વ્યાપક છે. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) અનુસાર, ભારતમાં 2017 થી 2022 દરમિયાન દહેજની માંગણીને કારણે 35,493 મહિલાઓની હત્યા કરવામાં આવી હતી - એટલે કે દરરોજ લગભગ 20 મૃત્યુ.

અન્ય તાજેતરના કિસ્સાઓ

નિકીના મૃત્યુના એક દિવસ પછી, રાજસ્થાનના જોધપુરમાં, શાળાના શિક્ષિકા સંજુ બિશ્નોઈએ દહેજની સતામણીનો આરોપ લગાવીને પોતાને અને તેની ત્રણ વર્ષની પુત્રીને આગ લગાવી દીધી. છોકરીનું તાત્કાલિક મૃત્યુ થયું; બિશ્નોઈનું બીજા દિવસે જ મોત નીપજ્યું.

મધ્યપ્રદેશમાં બીજા એક કિસ્સામાં, 23 વર્ષીય મહિલાએ દહેજની માંગણીને કારણે તેના પતિએ ગરમ છરીથી ઘા કર્યાનો આરોપ લગાવ્યો હતો, તેને દાઝી ગયેલી ઇજાઓ સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી.

મનોવૈજ્ઞાનિક અને કાનૂની પાસાં

મનોવિજ્ઞાની ડૉ. શ્વેતા શર્માએ જણાવ્યું હતું કે દહેજ પિતૃસત્તાક નિયંત્રણને મજબૂત બનાવવાના સાધનમાં ફેરવાઈ ગયું છે. "આજકાલ મહિલાઓ પાસે ઉચ્ચ પગારવાળી નોકરીઓ હોવા છતાં, તેમની સાથે હજુ પણ આશ્રિતો જેવો વ્યવહાર કરવામાં આવે છે, દહેજ પુરુષ અહંકારની સંતોષની જરૂરિયાતને સંતોષે છે. જ્યારે આ નિયંત્રણને ધમકી આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે દુર્વ્યવહાર અને હિંસામાં પણ પરિણમી શકે છે, જે ઘણીવાર પરિણામોની પરવા કર્યા વિના કરવામાં આવે છે," દહેજ સ્ત્રીઓને બોજ તરીકેની કલ્પનાને મજબૂત બનાવે છે, જ્યાં તેમના માતાપિતા પાસેથી તેમની જવાબદારીઓ પૂર્ણ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

કાનૂની છટકબારી અને સામાજિક પૂર્વગ્રહો

વકીલ સીમા કુશવાહાએ કહ્યું કે કાનૂની છટકબારી અને સામાજિક પૂર્વગ્રહો પણ કોર્ટમાં દહેજના કેસોને નબળા પાડે છે. "સમય જતાં દહેજની માંગણીઓ વધુ વિકસિત થઈ છે, વરરાજાના પરિવાર ઘણીવાર દાવો કરે છે કે આપવામાં આવેલી વસ્તુઓ ફક્ત 'ભેટ' હતી, માંગણીઓ નહીં' અને આરોપોને ફગાવવા માટે તેનો કાનૂની બચાવ તરીકે ઉપયોગ કરે છે. આ સામાન્ય પ્રથા કોર્ટમાં મહિલાના કેસને નોંધપાત્ર રીતે નબળી પાડે છે."

દહેજ મૃત્યુનો સામનો કરવા માટે 1983 માં રજૂ કરાયેલ ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 498A નો ઘણીવાર આ બાબતને અતિશયોક્તિ કરવા માટે દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે મોટી સંખ્યામાં વાસ્તવિક પીડિતો સંવેદનશીલ બને છે.

"અદાલતો ઘણીવાર સામાજિક ધોરણોના આધારે ક્રૂરતાનું અર્થઘટન કરે છે, તેના બદલે મોડિફાઇડ કાયદાનું કડક પાલન કરે છે. તેઓ ક્રૂરતા સાબિત કરવા માટે તબીબી અહેવાલો અથવા દૃશ્યમાન ઈજાના નિશાન માંગે છે, જેના કારણે માનસિક અને ભાવનાત્મક દુર્વ્યવહારનો ભોગ બનેલા લોકોને શારીરિક ઘા ન હોવા છતાં પણ બિનજરૂરી રીતે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે," 

નિકીના લગ્ન 17 વર્ષની ઉંમરે થયા હતા અને મૃત્યુ પહેલાં તેણે નવ વર્ષ સુધી દુર્વ્યવહાર સહન કર્યો હોવાનો આરોપ છે. ચારેય આરોપીઓ - તેના પતિ વિપિન, તેના સાસુ દયા, સસરા સતવીર અને જેઠ રોહિત - તપાસ ચાલુ હોવાથી ધરપકડ હેઠળ છે.

પરંતુ કાર્યકરો કહે છે કે તેનો કેસ પણ અપવાદ નથી, ફક્ત એક એવો કેસ છે જેણે રાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું છે. હજારો અન્ય કેસ છુપાયેલા છે અથવા નોંધાયા નથી.