કોમનવેલ્થ ગેમ્સ માટે અમદાવાદના ઉદ્યોગો ખસેડાશે? રોજગાર અને નાના એકમો પર તોળાતું જોખમ

અમદાવાદમાં વર્ષ 2030માં યોજાનારી કોમનવેલ્થ ગેમ્સ (Commonwealth Games) પહેલાં શહેરની હવા ગુણવત્તા (Air Quality) સુધારવા અને વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવાના હેતુથી ઔદ્યોગિક એકમોના સ્થળાંતર અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. નરોડા, વટવા અને ઓઢવ જેવા મુખ્ય ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના એકમોને ખેડા અથવા અમદાવાદની બહાર ખસેડવાની શક્યતા અંગે ચર્ચાઓ થઈ રહી છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવને લઈને નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગકારોમાં ચિંતા વધી છે. ઉદ્યોગોનું કહેવું છે કે જો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડશે, તો અનેક નાના એકમો બંધ થવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે અને લાખો લોકોની રોજગારી જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.

ઉદ્યોગો ખસેડવાનો ખર્ચ કરોડોમાં, નાના એકમો પર મોટો બોજ

અમદાવાદના નરોડા, વટવા અને ઓઢવ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારો ગુજરાતના કેમિકલ, ટેક્સટાઈલ અને એન્જિનિયરિંગ ઉદ્યોગોના મહત્ત્વના કેન્દ્રો છે. અહીં હજારો એકમો કાર્યરત છે અને મોટી સંખ્યામાં કામદારોને રોજગારી મળે છે. જો આ એકમોને અન્ય સ્થળે ખસેડવામાં આવે, તો ઉદ્યોગકારોને નવી જમીન ખરીદવા, પ્લાન્ટ ઊભો કરવા, મશીનરીનું ડિસ્મેન્ટલિંગ (Dismantling) અને પરિવહન કરવા માટે મોટું મૂડીરોકાણ કરવું પડશે.

આ ઉપરાંત સ્થળાંતરની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પાદન બંધ રહેતાં ટર્નઓવર અને નફા પર પણ અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને નાના અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો માટે આટલો મોટો ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બની શકે છે. પરિણામે અનેક એકમો કાયમી ધોરણે બંધ થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

3.27 લાખથી વધુ કામદારોની રોજગારી પર અસરની આશંકા

ઔદ્યોગિક એકમોના સંભવિત સ્થળાંતરને કારણે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે રોજગારી મેળવતા લાખો લોકોના ભવિષ્ય અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. રજૂ કરવામાં આવેલા અંદાજ મુજબ, સંબંધિત ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં 3.27 લાખથી વધુ કામદારો પ્રત્યક્ષ રીતે રોજગારી મેળવે છે. આ ઉપરાંત પરિવહન, પેકેજિંગ, સપ્લાય ચેઇન અને અન્ય સહાયક વ્યવસાયોમાં પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો જોડાયેલા છે.

જો ઉદ્યોગોને અમદાવાદની બહાર ખસેડવામાં આવે, તો કામદારોને પણ રોજગારની નજીક રહેવા માટે સ્થળાંતર કરવું પડી શકે છે. કામદારોના પરિવારના સભ્યોને ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો અંદાજે 20 લાખ લોકોના જીવન પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે, આ આંકડો અંદાજ આધારિત છે અને તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.

બાળકોના શિક્ષણથી લઈને રહેઠાણ સુધી અનેક પડકારો

કામદારોને અન્ય વિસ્તારમાં જવું પડે તો માત્ર તેમની નોકરી જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર પરિવારનું જીવન પ્રભાવિત થઈ શકે છે. બાળકોના શિક્ષણમાં વિક્ષેપ, શાળા-કોલેજ બદલવાની મુશ્કેલી, રહેઠાણનો ખર્ચ અને આરોગ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા જેવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.

ખેડા અથવા અન્ય દૂરના વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરનારા પરિવારો માટે નવી સામાજિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પણ સરળ નહીં હોય. બીજી તરફ, દાણીલીમડા સહિતના અન્ય ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામ કરતા શ્રમિકો અને એકમો પર સંભવિત અસર અંગે પણ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.

ઉદ્યોગકારોનો વિકલ્પ: સ્થળાંતર નહીં, બે મહિના કામચલાઉ બંધ

કાયમી સ્થળાંતરના વિકલ્પ તરીકે કોમનવેલ્થ ગેમ્સ દરમિયાન ઔદ્યોગિક એકમોને મર્યાદિત સમય માટે કામચલાઉ બંધ રાખવાની દરખાસ્ત પણ ચર્ચામાં છે. ઉદ્યોગકારોનું માનવું છે કે ગેમ્સ પહેલાં બે મહિના સુધી અથવા જરૂરિયાત મુજબ નિર્ધારિત સમયગાળા માટે એકમો બંધ રાખવામાં આવે, તો કાયમી સ્થળાંતર કરતાં નુકસાન ઓછું રહી શકે છે.

આ વિકલ્પ હેઠળ કામદારોને સંપૂર્ણ પગાર ચૂકવવાની તૈયારી હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આવી વ્યવસ્થા કેટલા એકમો માટે શક્ય બનશે અને તેના ખર્ચની જવાબદારી કોણ ઉઠાવશે તે અંગે સત્તાવાર નીતિ અને સ્પષ્ટ આયોજન જરૂરી રહેશે.

પ્રદૂષણ ઘટાડવા બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પર પણ નિયંત્રણની માગ

ઔદ્યોગિક એકમોના સ્થળાંતર અંગેના વિરોધમાં બાંધકામ ક્ષેત્રની ભૂમિકા પણ ચર્ચાઈ રહી છે. ઉદ્યોગકારો અને આ પ્રસ્તાવના વિરોધીઓનું કહેવું છે કે શહેરમાં બાંધકામની ધૂળ અને હવામાં રહેલા રજકણો પણ પ્રદૂષણના મહત્ત્વના સ્ત્રોત છે. તેથી માત્ર ઔદ્યોગિક એકમો પર જ નિયંત્રણ લાદવાને બદલે બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ સહિત પ્રદૂષણના તમામ મુખ્ય સ્ત્રોતો સામે સમાન અને અસરકારક પગલાં લેવા જોઈએ.

જોકે, પ્રદૂષણમાં વિવિધ ક્ષેત્રોનો કેટલો ફાળો છે તે નક્કી કરવા માટે સત્તાવાર હવા ગુણવત્તાના આંકડા અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ જરૂરી છે. કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે કયા ક્ષેત્ર પર કેટલું નિયંત્રણ લાગુ પડશે તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા થવી જરૂરી છે.

ગુજરાતના નિકાસકારો પર પણ પડી શકે છે અસર

વટવા, નરોડા અને ઓઢવના અનેક ઉદ્યોગો કેમિકલ્સ, ડાયઝ, ટેક્સટાઈલ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા છે. આ એકમોનું ઉત્પાદન લાંબા સમય સુધી અટકે તો દેશ-વિદેશના ગ્રાહકોને સમયસર માલ પહોંચાડવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. તેના કારણે નિકાસના ઓર્ડર, સપ્લાય ચેઇન અને ઉદ્યોગોની બજારમાં વિશ્વસનીયતા પર અસર થવાની શક્યતા છે.

બીજી તરફ, જો કામચલાઉ બંધનો નિર્ણય અગાઉથી જાહેર કરવામાં આવે, તો ઉદ્યોગો વધારાનો સ્ટોક તૈયાર કરી શકે અને ઓર્ડરનું આયોજન કરી શકે છે. જોકે, આ વ્યવસ્થા દરેક પ્રકારના ઉદ્યોગ માટે સમાન રીતે અસરકારક રહેશે કે નહીં તે ઉત્પાદનની પ્રકૃતિ અને ખર્ચ પર આધારિત રહેશે.

ઔદ્યોગિક જમીનો પર બિલ્ડરોની નજર હોવાની આશંકા

આ સમગ્ર ચર્ચા વચ્ચે ઔદ્યોગિક જમીનોના ભવિષ્યને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે. કેટલાક ઉદ્યોગકારો અને વિરોધીઓએ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે નરોડા, વટવા અને ઓઢવ જેવા વિસ્તારો શહેરના વિસ્તરણ સાથે હવે રહેણાક અને વ્યાપારી વિકાસ માટે આકર્ષક બની ગયા છે. જો અહીંની ઔદ્યોગિક જમીનો ખાલી થાય અને તેનો ઉપયોગ બદલવામાં આવે, તો રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રને મોટો લાભ થઈ શકે છે.

જોકે, ઔદ્યોગિક એકમોના સ્થળાંતર પાછળ બિલ્ડર લોબીને ફાયદો પહોંચાડવાનો હેતુ હોવાનો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો સામે આવ્યો હોય તેવી પુષ્ટિ અહીં ઉપલબ્ધ નથી. તેથી આ મુદ્દાને હાલ આશંકા અને આક્ષેપ તરીકે જ જોવો જરૂરી છે.

વિકાસ સામે રોજગારીનો સવાલ, અંતિમ નિર્ણયની રાહ

કોમનવેલ્થ ગેમ્સથી અમદાવાદને આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ, પ્રવાસન અને માળખાકીય વિકાસની નવી તકો મળી શકે છે. પરંતુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નામે જો ઔદ્યોગિક એકમોનું મોટા પાયે સ્થળાંતર કરવામાં આવે, તો નાના ઉદ્યોગો, કામદારો અને તેમના પરિવારો પર તેની અસરનો પણ વિચાર કરવો પડશે.

હાલમાં ઉદ્યોગોના સ્થળાંતર અંગેની ચર્ચા વચ્ચે અંતિમ સત્તાવાર નિર્ણય, અસરગ્રસ્ત એકમોની યાદી અને અમલીકરણની સમયમર્યાદા અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. શહેરના વિકાસ અને પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે રોજગારીનું રક્ષણ કેવી રીતે થશે તે આગામી સમયમાં મહત્ત્વનો મુદ્દો બનશે.