ગુજરાતમાં મેડિકલ સ્ટોર્સમાં લાયસન્સ ભાડે લઈને દવાનો ધંધો! ફાર્માસિસ્ટની હાજરી માત્ર ઔપચારિકતા
છેલ્લું અપડેટ : 25 Sept 2026
ગુજરાતમાં દવાના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી એક ગંભીર હકીકત સામે આવી છે. રાજ્યમાં 15,508 રજિસ્ટર્ડ ફાર્માસિસ્ટ (Registered Pharmacists) હોવા છતાં કેટલાક મેડિકલ સ્ટોર્સમાં ફાર્માસિસ્ટના લાયસન્સનો કથિત રીતે દુરુપયોગ થઈ રહ્યો હોવાના કિસ્સા સામે આવ્યા છે. ફાર્માસિસ્ટનું લાયસન્સ ‘ભાડે’ લઈને દુકાન ચલાવવાની ગેરરીતિ સામે આરોગ્ય તંત્ર દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. ભાવનગરમાં એક ફાર્માસિસ્ટના લાયસન્સના દુરુપયોગથી પ્રતિબંધિત કફ સિરપ સહિતનો જથ્થો ઝડપાયો હતો, જ્યારે વડોદરામાં પણ તપાસ દરમિયાન અનેક ગેરરીતિઓ સામે આવી છે.
15,508 ફાર્માસિસ્ટ છતાં લાયસન્સના દુરુપયોગનો મુદ્દો
25 સપ્ટેમ્બરે વિશ્વ ફાર્માસિસ્ટ દિવસની ઉજવણી વચ્ચે ગુજરાતમાં દવાના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી આ બાબત ચર્ચામાં આવી છે. ફાર્મસી કાઉન્સિલના આંકડા મુજબ રાજ્યમાં કુલ 15,508 રજિસ્ટર્ડ ફાર્માસિસ્ટ નોંધાયેલા છે. આ સંખ્યાના આધારે ગુજરાત દેશભરમાં સાતમા ક્રમે હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. જોકે, બીજી તરફ કેટલાક મેડિકલ સ્ટોર્સમાં ફાર્માસિસ્ટના નામ અને લાયસન્સનો ઉપયોગ માત્ર કાગળ પર કરવામાં આવતો હોવાના આક્ષેપો સામે આવ્યા છે.
દવાની દુકાન પર ગ્રાહકોને દવા આપતી વખતે યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા ફાર્માસિસ્ટની હાજરી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ફાર્માસિસ્ટ માત્ર દુકાનના લાયસન્સ માટેનું નામ નથી, પરંતુ દવાના સંગ્રહ, વેચાણ અને યોગ્ય ઉપયોગ અંગેની જવાબદારી સાથે જોડાયેલો વ્યવસાયિક છે.
ફાર્માસિસ્ટનું લાયસન્સ ‘ભાડે’ આપવું ગેરકાયદેસર
નિયમો અનુસાર મેડિકલ સ્ટોરમાં નોંધાયેલા ફાર્માસિસ્ટની રૂબરૂ હાજરી અને દેખરેખ જરૂરી છે. માત્ર ફાર્માસિસ્ટના નામે લાયસન્સ મેળવીને અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા દુકાન ચલાવવી અથવા પોતાનું લાયસન્સ અન્ય વ્યક્તિને ઉપયોગ માટે આપવું નિયમવિરુદ્ધ છે. લાયસન્સનો હેતુ દવાની દુકાનને કાયદેસર અને જવાબદારીપૂર્વક ચલાવવાનો છે.
તાજેતરમાં ભાવનગરમાં પોલીસે એક નોંધાયેલા ફાર્માસિસ્ટની ધરપકડ કરી હતી. તેના લાયસન્સનો દુરુપયોગ કરીને પ્રતિબંધિત કફ સિરપ સહિતનો મોટો જથ્થો ગેરકાયદેસર રીતે મેળવવામાં આવ્યો હોવાનો મામલો સામે આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ ફાર્માસિસ્ટના લાયસન્સના દુરુપયોગ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે.
વડોદરામાં 7 પેઢીઓને નોટિસ, એક લાયસન્સ રદ
વડોદરામાં પણ મેડિકલ સ્ટોર્સની તપાસ દરમિયાન ફાર્માસિસ્ટની ગેરહાજરી અને અન્ય ગેરરીતિઓ સામે આવી હતી. તપાસ બાદ વિભાગે 7 પેઢીઓને નોટિસ ફટકારી હતી. જ્યારે એક મેડિકલ સ્ટોરનું લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યું હતું. તપાસ દરમિયાન રૂ.83 લાખથી વધુનો શંકાસ્પદ જથ્થો સીઝ કરવામાં આવ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
આ કાર્યવાહીથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મેડિકલ સ્ટોરના લાયસન્સ સાથે જોડાયેલા નિયમોનું પાલન નહીં કરનાર સામે તંત્ર કાર્યવાહી કરી શકે છે. ખાસ કરીને દવાના ખરીદ-વેચાણના રેકોર્ડ, ફાર્માસિસ્ટની હાજરી અને દવાના સંગ્રહ સહિતના નિયમોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે.
ફાર્માસિસ્ટની હાજરી માત્ર ઔપચારિકતા નથી
ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDCA) દ્વારા મેડિકલ સ્ટોર્સની તપાસ દરમિયાન દુકાનમાં ફાર્માસિસ્ટ હાજર છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દવાઓની ખરીદી અને વેચાણના રેકોર્ડ યોગ્ય રીતે જાળવવામાં આવ્યા છે કે નહીં તથા નિયમો અનુસાર દવાઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે કે નહીં તેની પણ તપાસ થાય છે.
નિયમોનો ભંગ મળી આવે તો મેડિકલ સ્ટોરનું લાયસન્સ સસ્પેન્ડ અથવા રદ કરવાની સાથે કાયદેસરની ફોજદારી કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. તંત્રના નિયમોનો મૂળ હેતુ દવાઓનું વેચાણ યોગ્ય લાયકાત અને દેખરેખ હેઠળ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
લાયસન્સનો દુરુપયોગ સમગ્ર વ્યવસ્થા માટે જોખમી
ફાર્માસિસ્ટનું લાયસન્સ માત્ર દુકાન ચલાવવાની પરવાનગી નથી, પરંતુ દવાઓના જવાબદાર અને કાયદેસર વેચાણ સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. તેથી કોઈ ફાર્માસિસ્ટ પોતાનું લાયસન્સ અન્ય વ્યક્તિને ઉપયોગ માટે આપે અથવા કોઈ દુકાન માત્ર નામધારી ફાર્માસિસ્ટના આધારે ચલાવવામાં આવે તો તે દવા નિયંત્રણ વ્યવસ્થા માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
ભાવનગર અને વડોદરાના કિસ્સાઓ બાદ મેડિકલ સ્ટોર્સમાં ફાર્માસિસ્ટની વાસ્તવિક હાજરી અને લાયસન્સના યોગ્ય ઉપયોગ અંગેની તપાસનું મહત્વ વધુ વધ્યું છે. ગ્રાહકો સુધી યોગ્ય દવા અને યોગ્ય માર્ગદર્શન પહોંચે તે માટે નિયમોનું કડક પાલન જરૂરી બન્યું છે.
