39 વર્ષની વયમર્યાદા બાદ IVF કરાવ્યું તો સરકારી ખર્ચ નહીં મળે: અમદાવાદ CATનો ચુકાદો

અમદાવાદની સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ (CAT)ની બેન્ચે ઇન-વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન (IVF) સારવાર માટે સરકારી કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવેલા ₹5.7 લાખના મેડિકલ ખર્ચના ક્લેમને ફગાવી દીધો છે. ટ્રિબ્યુનલના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારી નિયમો હેઠળ મહિલાઓ માટે IVF સારવારના ખર્ચની ભરપાઈની વયમર્યાદા 21થી 39 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી છે. સંબંધિત દંપતીએ આ મર્યાદા પૂર્ણ થયા બાદ સારવાર કરાવી હોવાથી ખર્ચની ભરપાઈનો દાવો મંજૂર થઈ શકે નહીં. આ કેસ ભારતીય હવામાન વિભાગ (India Meteorological Department)ના એક અધિકારી સાથે જોડાયેલો છે. અધિકારીએ વર્ષ 2019માં 48 વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કર્યા હતા, જ્યારે તેમની પત્નીની ઉંમર તે સમયે 44 વર્ષની હતી. દંપતીએ વધતી ઉંમરને ધ્યાનમાં રાખીને IVF સારવાર કરાવી હતી, જેના પરિણામે તેમને જોડિયા બાળકોનો જન્મ થયો હતો.

વિભાગે નિયમોનો હવાલો આપી ક્લેમ ફગાવ્યો

અધિકારીએ ડિસેમ્બર 2019માં પત્નીની IVF સારવાર માટે વિભાગ પાસે અગાઉથી મંજૂરી માગી હતી, પરંતુ તેમને કોઈ જવાબ મળ્યો નહોતો. સારવાર અને બાળકોના જન્મ બાદ તેમણે IVF માટેના ₹5.7 લાખ ઉપરાંત ડિલિવરી તથા ડિલિવરી પછીના ખર્ચના ₹1.7 લાખની ભરપાઈ માગી હતી. વિભાગે 2011ના સત્તાવાર મેમોરેન્ડમનો હવાલો આપીને IVF સારવારના ખર્ચનો ક્લેમ ફગાવી દીધો હતો. નિયમ મુજબ, મહિલાની ઉંમર 21થી 39 વર્ષની વચ્ચે હોય ત્યારે જ નિર્ધારિત શરતો હેઠળ સારવારનો ખર્ચ ચૂકવવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત, સારવાર માટે અગાઉથી મંજૂરી લેવામાં આવી નહોતી અને સરકારી તબીબી સત્તાધિકારી દ્વારા ભલામણ કરાયેલી ખાનગી હોસ્પિટલમાં પણ સારવાર કરાવવામાં આવી નહોતી.

કર્મચારીએ વયમર્યાદાના નિયમને પડકાર્યો

અધિકારીએ ટ્રિબ્યુનલમાં દલીલ કરી હતી કે 2011માં બનાવવામાં આવેલી નીતિ હવે જૂની થઈ ગઈ છે, કારણ કે ત્યારથી તબીબી વિજ્ઞાનમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. તેમણે 39 વર્ષની વયમર્યાદાને મનસ્વી અને ગેરબંધારણીય ગણાવી હતી. જોકે, ટ્રિબ્યુનલે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકારી નીતિ કોઈ દંપતીને IVF સારવાર કરાવવાથી રોકતી નથી, પરંતુ સરકારી ભંડોળમાંથી કઈ શરતો હેઠળ ખર્ચની ભરપાઈ થઈ શકે તે નક્કી કરે છે. એટલે આ નિયમ દંપતીના સંતાનપ્રાપ્તિના અધિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકતો નથી, પરંતુ સરકારની નાણાકીય જવાબદારીની મર્યાદા નક્કી કરે છે.

તબીબી પ્રગતિના આધારે નિયમ રદ ન કરી શકાય

ટ્રિબ્યુનલના અવલોકન મુજબ, તબીબી વિજ્ઞાનમાં થયેલી પ્રગતિ સરકારને પોતાની નીતિની સમીક્ષા કરવા માટેનું કારણ બની શકે છે. જોકે, નિષ્ણાત સમિતિના નિર્ણયના સ્થાને ટ્રિબ્યુનલ પોતાનો અભિપ્રાય મૂકી શકે નહીં. ખાસ કરીને, હાલના નિયમનો વૈજ્ઞાનિક આધાર સમાપ્ત થઈ ગયો હોવાના કોઈ પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા. જોકે, ટ્રિબ્યુનલે વિભાગને અધિકારીના ડિલિવરી અને ડિલિવરી પછીના ખર્ચના ₹1.7 લાખના અલગ ક્લેમની તપાસ કરીને તેની ચૂકવણી અંગે વિચારણા કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આમ, IVF સારવારના ખર્ચનો દાવો ફગાવાયો છે, પરંતુ પ્રસૂતિ સંબંધિત ખર્ચ માટે રાહતનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે.