દિવાળી બોનસ કોને અને કેટલું મળશે? કર્મચારીઓ માટે જાણો કાયદાના નિયમો

વેજ કોડ હેઠળ પાત્ર કર્મચારીઓ માટે 8.33%થી 20% સુધીના વાર્ષિક બોનસની જોગવાઈ; કંપનીમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા, માસિક વેતન અને વર્ષમાં કામ કરેલા દિવસો પાત્રતા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ. દિવાળીનો તહેવાર નજીક આવે ત્યારે કર્મચારીઓમાં બોનસને લઈને ઉત્સુકતા વધે છે. અનેક લોકો આ રકમનો ઉપયોગ તહેવારની ખરીદી, બાળકોની જરૂરિયાતો અને ઘરનું બજેટ સંભાળવા માટે કરે છે. પરંતુ શું કંપની પોતાની મરજીથી બોનસ આપે છે કે કર્મચારીઓને કાયદા હેઠળ તેનો અધિકાર મળે છે? તેનો જવાબ કર્મચારીની પાત્રતા, પગાર, કંપનીમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા અને લાગુ પડતા શ્રમ કાયદાઓ પર આધારિત છે. ભારતમાં પાત્ર કર્મચારીઓને કાયદા હેઠળ વાર્ષિક બોનસ આપવાની જોગવાઈ છે. જોકે, કાયદા હેઠળ મળતું વાર્ષિક બોનસ અને દિવાળી પર અલગથી આપવામાં આવતું તહેવાર બોનસ એક જ બાબત નથી. તેથી કર્મચારીઓએ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

બોનસ અંગે કાયદો શું કહે છે?

અગાઉ કર્મચારીઓને બોનસ આપવા સંબંધિત જોગવાઈઓ પેમેન્ટ ઓફ બોનસ એક્ટ, 1965 હેઠળ આવતી હતી. આપેલા લેખ મુજબ, 21 નવેમ્બર 2025થી અમલમાં આવેલા વેજ કોડ, 2019 હેઠળ બોનસ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. કાયદા હેઠળ પાત્રતા ધરાવતા કર્મચારીઓને વાર્ષિક બોનસ આપવાની જોગવાઈ છે. એટલે કે, કોઈ કર્મચારી તમામ જરૂરી શરતો પૂરી કરતો હોય તો કંપની માત્ર પોતાની પરંપરા ન હોવાનો આધાર લઈને વૈધાનિક બોનસ આપવાનો ઇનકાર કરી શકે નહીં. જોકે, દરેક કર્મચારીને બોનસ મળે જ તે જરૂરી નથી. કર્મચારીનું વેતન, સંસ્થામાં કર્મચારીઓની સંખ્યા અને સંબંધિત હિસાબી વર્ષમાં કામ કરેલા દિવસો સહિતની શરતો તપાસવી જરૂરી છે.

કયા કર્મચારીઓને બોનસ મેળવવાનો અધિકાર છે?

બોનસની પાત્રતા નક્કી કરવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

1. કંપનીમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા

સામાન્ય રીતે બોનસ સંબંધિત જોગવાઈઓ એવી સંસ્થાઓને લાગુ પડે છે જ્યાં હિસાબી વર્ષ દરમિયાન કોઈ એક દિવસે 20 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ કામ કરતા હોય. જોકે, લાગુ કાયદા અને સરકારી જાહેરનામા મુજબ કેટલીક અન્ય સંસ્થાઓ પણ તેના દાયરામાં આવી શકે છે.

2. માસિક પગારની મર્યાદા

આપેલા લેખમાં જણાવ્યા મુજબ, બોનસની પાત્રતા માટે માસિક વેતનની મર્યાદા ₹21,000 નક્કી કરવામાં આવી છે. આ મર્યાદામાં આવતા કર્મચારીઓ અન્ય જરૂરી શરતો પૂરી કરે તો વૈધાનિક બોનસ મેળવવા પાત્ર બની શકે છે.

3. વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ કામ કરેલું હોવું જોઈએ

સંબંધિત હિસાબી વર્ષ દરમિયાન કર્મચારીએ ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ કામ કરેલું હોવું જરૂરી છે. માત્ર કર્મચારી કાયમી છે કે અસ્થાયી તેના આધારે પાત્રતા નક્કી થતી નથી. લાગુ નિયમો અને અન્ય શરતો પૂરી કરતા પ્રોબેશનર તથા પાર્ટટાઇમ કર્મચારીઓ પણ બોનસ મેળવવા પાત્ર બની શકે છે.

કેટલા ટકા બોનસ આપવું જરૂરી છે?

વૈધાનિક બોનસ હેઠળ પાત્ર કર્મચારીઓ માટે લઘુત્તમ બોનસનો દર 8.33 ટકા છે. જ્યારે કાયદા હેઠળની ગણતરી મુજબ પૂરતો ફાળવેલો સરપ્લસ ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે બોનસનો દર મહત્તમ 20 ટકા સુધી હોઈ શકે છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક કર્મચારીને તેના કુલ વાર્ષિક પગારના 8.33થી 20 ટકા જેટલી રકમ જ મળશે. બોનસની ગણતરી માટે કાયદા હેઠળ માન્ય વેતન અને અન્ય લાગુ નિયમો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. આપેલા લેખ મુજબ, જો કર્મચારીનું માસિક વેતન ₹7,000થી વધુ હોય, તો બોનસની ગણતરી ₹7,000 અથવા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત લઘુત્તમ વેતનમાંથી જે રકમ વધુ હોય તેના આધારે કરવામાં આવે છે. આ ગણતરીના નિયમો અને કર્મચારીની પાત્રતા ચકાસ્યા બાદ જ બોનસની વાસ્તવિક રકમ જાણી શકાય છે.

કંપની ખોટમાં હોય તો પણ બોનસ આપવું પડે?

કંપનીને નફો થયો છે કે નુકસાન, તે બાબત બોનસની જવાબદારીમાં મહત્ત્વ ધરાવે છે, પરંતુ માત્ર નુકસાન થયું હોવાના આધારે પાત્ર કર્મચારીને લઘુત્તમ વૈધાનિક બોનસ આપવાની જવાબદારી આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી. લાગુ જોગવાઈઓ અને ગણતરીની શરતોને આધીન રહીને લઘુત્તમ બોનસ ચૂકવવું પડી શકે છે. બીજી તરફ, કંપની પાસે બોનસ માટે પૂરતો ફાળવેલો સરપ્લસ હોય તો પાત્ર કર્મચારીઓને વધુ બોનસ મળી શકે છે, જેની મહત્તમ વૈધાનિક મર્યાદા 20 ટકા છે. આથી કંપનીની નાણાકીય સ્થિતિ ઉપરાંત બોનસની ગણતરી માટે લાગુ પડતા કાયદાકીય નિયમો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

શું દિવાળી પર અલગથી બોનસ આપવું ફરજિયાત છે?

આ સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ છે. કાયદા હેઠળ મળતું બોનસ વાર્ષિક ચૂકવણી છે, જ્યારે દિવાળી બોનસ કંપની દ્વારા તહેવાર નિમિત્તે આપવામાં આવતી વધારાની રકમ હોઈ શકે છે. દરેક કંપનીએ દિવાળી પર અલગથી વધારાનું બોનસ આપવું જ પડે એવો સામાન્ય નિયમ નથી. જોકે, કંપનીની નીતિ, કર્મચારી સાથેનો કરાર, રોજગારની શરતો અથવા લાંબા સમયથી ચાલતી સ્થાપિત પરંપરાના આધારે જવાબદારી ઊભી થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તહેવાર નિમિત્તે કરવામાં આવેલી ચૂકવણીને વૈધાનિક બોનસમાં સમાયોજિત કરી શકાય છે. પરંતુ કંપનીએ દિવાળી બોનસ આપ્યું હોય એટલે તેની વાર્ષિક વૈધાનિક જવાબદારી પૂરી થઈ ગઈ એવું દરેક કિસ્સામાં માની શકાય નહીં.

₹21,000થી વધુ પગાર હોય તો બોનસ નહીં મળે?

નિર્ધારિત વેતન મર્યાદાથી વધુ પગાર ધરાવતા કર્મચારીઓ વૈધાનિક બોનસની આ વ્યવસ્થા હેઠળ પાત્ર ન પણ હોય. તેવી જ રીતે, સંસ્થા અથવા કર્મચારી જરૂરી શરતો પૂરી ન કરે તો કાયદા હેઠળ બોનસનો અધિકાર ન બની શકે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે કંપની આવા કર્મચારીઓને બોનસ આપી જ શકતી નથી. કંપનીની નીતિ, રોજગાર કરાર અથવા અન્ય લાગુ જોગવાઈઓ હેઠળ પરફોર્મન્સ બોનસ, તહેવાર બોનસ કે અન્ય પ્રોત્સાહક રકમ ચૂકવી શકાય છે. કર્મચારીઓએ પોતાનો નિમણૂક પત્ર, કંપનીની બોનસ નીતિ અને વેતન સંબંધિત કરારની તપાસ કરવી જોઈએ. માત્ર હોદ્દો અથવા ચૂકવણી માટે વપરાતા 'બોનસ' શબ્દ પરથી કાયદાકીય અધિકાર નક્કી કરી શકાય નહીં.

કર્મચારીઓએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?

દિવાળી બોનસ અંગે કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલાં કર્મચારીઓએ પોતાનો માસિક પગાર, વર્ષમાં કામ કરેલા દિવસો, કંપનીમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા અને કંપનીની બોનસ નીતિ તપાસવી જોઈએ. જો કાયદા હેઠળ પાત્ર હોવા છતાં બોનસ ચૂકવવામાં ન આવે, તો સંબંધિત શ્રમ વિભાગ અથવા કાયદાકીય નિષ્ણાતની સલાહ લઈ શકાય છે.