અમેરિકાના ટેરિફ છતાં ભારતની નિકાસમાં 11%નો ઉછાળો! ચીન સાથે વેપાર ખાધ સતત વધી, જાણો આખું ગણિત

અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા ટેરિફ (Tariffs) અને વેપાર નીતિ અંગેની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે પણ ભારતની અમેરિકામાં નિકાસ વધી રહી છે. બીજી તરફ, ચીનમાં ભારતની નિકાસમાં પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, પરંતુ ચીનથી થતી આયાત નિકાસ કરતાં અનેક ગણી વધારે હોવાથી વેપાર ખાધ (Trade Deficit) સતત વધી રહી છે. તાજેતરના વેપાર આંકડા ભારત માટે બે અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. અમેરિકામાં ભારતીય ઉત્પાદનોની માંગ ટકી રહી છે, જ્યારે ચીન સાથેનો વેપાર વધવા છતાં આયાત પરની નિર્ભરતા મોટો પડકાર બની રહી છે.

અમેરિકામાં ભારતની નિકાસ 11.1% વધી

સરકારના તાજેતરના વેપાર આંકડા અનુસાર, એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન અમેરિકામાં ભારતની માલસામાનની નિકાસ (Merchandise Exports) વધીને 50.81 અબજ ડોલર થઈ છે. એક વર્ષ અગાઉ સમાન સમયગાળામાં આ આંકડો 45.73 અબજ ડોલર હતો. આમ, અમેરિકામાં ભારતની નિકાસમાં આશરે 11.1 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

ભારતીય વ્યવસાયો માટે આ વૃદ્ધિ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અમેરિકાની વેપાર નીતિ અને ટેરિફને કારણે નિકાસકારોમાં અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર કરારના પ્રથમ તબક્કાની વાટાઘાટો પણ અંતિમ તબક્કાની નજીક હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

અહેવાલ અનુસાર, પ્રસ્તાવિત વેપાર કરારમાં અગાઉ જાહેર કરાયેલા 50 ટકા ટેરિફનો બોજ ઘટાડીને 18 ટકા કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું. જોકે, કરારને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા બાકી હતી.

અમેરિકામાં નિકાસ વધવી એ સકારાત્મક સંકેત છે, પરંતુ તેના આધારે એવું કહી શકાય નહીં કે ટેરિફની ભારતીય નિકાસકારો પર કોઈ અસર થઈ જ નથી. શક્ય છે કે વધારાના ખર્ચને કારણે કેટલીક કંપનીઓના નફામાં ઘટાડો થયો હોય અથવા ટેરિફ ન હોત તો નિકાસમાં વધુ વૃદ્ધિ થઈ હોત.

ભારતની કુલ નિકાસમાં પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ

ભારતની કુલ માલસામાનની નિકાસમાં પણ વધારો નોંધાયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતની કુલ નિકાસ વધીને 259.89 અબજ ડોલર થઈ છે. ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળામાં આ આંકડો 219.30 અબજ ડોલર હતો. આમ, કુલ નિકાસમાં 18.51 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.

અહીં ધ્યાન આપવા જેવી બાબત એ છે કે ભારતની કુલ નિકાસનો વૃદ્ધિદર 18.51 ટકા રહ્યો છે, જ્યારે અમેરિકામાં નિકાસનો વૃદ્ધિદર 11.1 ટકા છે. એટલે કે અમેરિકા ભારત માટે મહત્ત્વનું બજાર હોવા છતાં ત્યાં નિકાસની વૃદ્ધિ દેશની કુલ નિકાસની વૃદ્ધિ કરતાં ધીમી રહી છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, રસાયણો અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રના ઉત્પાદનો ભારતની નિકાસને આગળ વધારવામાં મદદ કરી રહ્યાં છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોનિક્સની નિકાસ વાર્ષિક ધોરણે 70.44 ટકા વધીને 5.31 અબજ ડોલર થઈ હતી.

ચીનમાં નિકાસ 40.7% વધી, છતાં વેપાર ખાધનો પડકાર

ચીન સાથેના વેપારમાં ભારતનું ચિત્ર અલગ છે. જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન ચીનમાં ભારતની નિકાસ 40.7 ટકા વધીને 19.26 અબજ ડોલર થઈ છે. પ્રથમ નજરે આ વૃદ્ધિ ઘણી મોટી લાગે છે, પરંતુ ચીનથી થતી આયાતનો આંકડો તેની સરખામણીમાં ઘણો વધારે છે.

ચીનના કસ્ટમ્સ વિભાગના આંકડા અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતે ચીનમાંથી 125.19 અબજ ડોલરની આયાત કરી હતી. જ્યારે ભારતની નિકાસ માત્ર 19.26 અબજ ડોલર રહી હતી. આ રીતે બંને વચ્ચેનો વેપાર તફાવત 105.93 અબજ ડોલર થયો હતો, જે એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીમાં 20.7 ટકા વધારે છે.

અહીં સમજવાની મુખ્ય બાબત એ છે કે નિકાસમાં ટકાવારીની દૃષ્ટિએ મોટો વધારો થવો પૂરતો નથી. જો આયાતનો કુલ આંકડો નિકાસ કરતાં અનેક ગણો વધારે હોય, તો નિકાસ વધવા છતાં વેપાર ખાધ વધી શકે છે.

ચીન સાથે ભારતની વેપાર ખાધ કેમ વધી રહી છે?

ભારત ચીનમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, રસાયણો અને વિવિધ ઔદ્યોગિક ઘટકોની મોટા પાયે આયાત કરે છે. આ ઉત્પાદનો ભારતના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing), માળખાકીય વિકાસ (Infrastructure) અને ગ્રાહક બજાર માટે ઉપયોગી છે.

બીજી તરફ, ભારત ચીનને ખનિજો, ઇંધણ, દરિયાઈ ઉત્પાદનો અને કૃષિ સંબંધિત વસ્તુઓ સહિત મર્યાદિત પ્રકારની ચીજવસ્તુઓની નિકાસ કરે છે. પરિણામે, ચીનમાંથી થતી આયાતનું મૂલ્ય ભારતની નિકાસ કરતાં ઘણું વધારે રહે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ચીન સાથે ભારતની વેપાર ખાધ 112.6 અબજ ડોલર હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન ચીનમાંથી ભારતની આયાત 131.63 અબજ ડોલર રહી હતી, જ્યારે ચીનમાં નિકાસ 19.47 અબજ ડોલર હતી.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે ચીનમાં ભારતની નિકાસ વધી રહી હોવા છતાં આયાતનું ઊંચું પ્રમાણ વેપાર ખાધ ઘટાડવામાં અવરોધરૂપ બની રહ્યું છે.

અમેરિકા અને ચીન સાથેના વેપારની સરખામણી

નોંધ: બંને દેશો માટે દર્શાવેલા આંકડાઓના સમયગાળા અલગ છે. ભારતના સત્તાવાર વેપાર આંકડા સામાન્ય રીતે એપ્રિલથી માર્ચના નાણાકીય વર્ષ પ્રમાણે રજૂ થાય છે, જ્યારે ચીનના અહીં દર્શાવેલા આંકડા જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર સુધીના છે.

આ સરખામણી દર્શાવે છે કે અમેરિકામાં ભારતની નિકાસ આયાત કરતાં વધારે છે, જેના કારણે વેપાર સરપ્લસ (Trade Surplus) જોવા મળે છે. જ્યારે ચીન સાથે આયાતનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી મોટું વેપાર ખાધનું ચિત્ર સામે આવે છે.

નિકાસ વધે એટલે કંપનીઓનો નફો પણ વધે એવું જરૂરી નથી

NDTV સાથેની વાતચીતમાં વરિષ્ઠ અર્થશાસ્ત્ર અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નિષ્ણાત સોહોમ બેનર્જીએ જણાવ્યું કે નિકાસના આંકડા વધવા જેટલું જ મહત્ત્વ નિકાસની ગુણવત્તા અને તેનાથી થતી વાસ્તવિક કમાણીનું પણ છે.

તેમના મતે, કુલ નિકાસની આવકથી એ સ્પષ્ટ થતું નથી કે ભારતીય કંપનીઓને કેટલો નફો મળ્યો, ઉત્પાદનમાં સ્થાનિક સ્તરે કેટલું મૂલ્ય ઉમેરાયું અથવા વધારાની નિકાસથી કેટલા રોજગારનું સર્જન થયું.

કેટલીક કંપનીઓ વિદેશી ગ્રાહકોને જાળવી રાખવા માટે ભાવમાં ઘટાડો કરી શકે છે. ટેરિફને કારણે વધેલા ખર્ચનો બોજ નિકાસકારો પોતે સહન કરી શકે છે અથવા આયાતકારો અને અંતે ગ્રાહકો પર પસાર થઈ શકે છે. તેથી નિકાસમાં વધારો થયો હોય તો પણ કંપનીઓના નફા અને રોજગારમાં એટલા જ પ્રમાણમાં વધારો થશે તેની ખાતરી નથી.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્ર આ તક અને પડકાર બંનેનું ઉદાહરણ છે. ભારતમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનોની નિકાસ વધવી સકારાત્મક બાબત છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તેનો વધુ લાભ ત્યારે મળશે જ્યારે ઉત્પાદનોના ઘટકો પણ દેશમાં મોટા પ્રમાણમાં બનશે અને સ્થાનિક ઉત્પાદનનું મૂલ્ય વધશે.

ભારત માટે આગળનો રસ્તો શું?

બેનર્જીના મતે, ભારતે નિકાસમાં જોવા મળતી વૃદ્ધિનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વાટાઘાટોમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા અને દેશની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે કરવો જોઈએ. આ માટે નિકાસકારોને સસ્તી નિકાસ લોન (Export Credit), સમયસર કરવેરાની પરતફેર (Tax Refunds), વિશ્વસનીય પરિવહન વ્યવસ્થા (Logistics) અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુણવત્તાના ધોરણોનું પાલન કરવામાં મદદ આપવી જરૂરી છે.

ચીન સાથેની વેપાર ખાધ ઘટાડવા માટે પણ ભારતીય કંપનીઓએ એવા ઉત્પાદનોમાં સ્પર્ધાત્મકતા વધારવી પડશે, જેની હાલમાં ચીનમાંથી મોટા પ્રમાણમાં આયાત થાય છે.

જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે ભારતે ચીનમાંથી થતી આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવી જોઈએ. ચીનમાંથી આવતી મશીનરી, ઔદ્યોગિક ઘટકો અને કાચો માલ ભારતના ઘણા ઉદ્યોગો માટે જરૂરી છે. તેથી પડકાર એ છે કે આયાત પર નિર્ભર ઉદ્યોગોને અચાનક મુશ્કેલીમાં મૂક્યા વિના દેશના સ્થાનિક સપ્લાયર્સને મજબૂત બનાવવામાં આવે.

એકંદરે, અમેરિકામાં ટેરિફના દબાણ વચ્ચે ભારતની નિકાસ વધવી સકારાત્મક સંકેત છે. પરંતુ ચીન સાથેની વધતી વેપાર ખાધ ઘટાડવા માટે માત્ર નિકાસની ટકાવારી વધારવી પૂરતી નથી. સ્થાનિક ઉત્પાદન, નફાકારકતા, રોજગાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મકતા વધારવી ભારત માટે લાંબા ગાળાની મુખ્ય જરૂરિયાત બની રહેશે.