World Radio Day: FM બૂમથી લઈને સ્માર્ટફોન સ્ટ્રીમિંગ સુધી, જાણો રેડિયોના બદલાતા સ્વરૂપના સફર વિશે

13 ફેબ્રુઆરીનો દિવસ વિશ્વભરમાં વર્લ્ડ રેડિયો ડે (World Radio Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ઘરોમાં રાખવામાં આવતા મોટા બોક્સ જેવા રેડિયોથી લઈને હવે રેડિયોનું ઓનલાઈન સ્ટ્રીમિંગ થાય છે. આનાથી વિશ્વભરના લોકો ગમે ત્યાં બેસીને પોતાની પસંદગીની ચેનલ સાંભળી શકે છે. ચાલો રેડિયોની આ સફર વિશે વાત કરીએ.

13 ફેબ્રુઆરી એટલે કે આજનો દિવસ વિશ્વ રેડિયો દિવસ તરીકે ઉજવાય છે. રેડિયો પહેલા માહિતીના સૌથી પ્રમુખ માધ્યમોમાંનું એક હતું, ત્યારબાદ તે મનોરંજનનું સાધન પણ બન્યું. હવે મોટા ડબ્બા જેવા આકારમાંથી નીકળીને રેડિયો ઓનલાઈન સ્ટ્રીમિંગ સુધી પહોંચી ગયો છે. આવી સ્થિતિમાં, અમે અહીં રેડિયોની આ યાત્રા વિશે જણાવવા જઈ રહ્યા છીએ.

રેડિયોના વિકાસના મહત્ત્વના તબક્કા

1895: હવામાં સિગ્નલની પ્રથમ સફર

1895માં ગુગ્લીએલ્મો માર્કોનીએ ઇટાલીમાં વાયરલેસ સિગ્નલ સફળતાપૂર્વક ટ્રાન્સમિટ કર્યા. આ રેડિયો કોમ્યુનિકેશનની વ્યવહારિક શરૂઆત હતી. 1900ના દાયકાની શરૂઆત સુધીમાં રેડિયો સિગ્નલો સમુદ્ર પાર કરી રહ્યા હતા, જેણે વૈશ્વિક સંવાદને હંમેશ માટે બદલી નાખ્યો.

1920: વિશ્વમાં પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગની શરૂઆત

1920માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નિયમિત પબ્લિક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટિંગ શરૂ થયું. સમાચાર, સંગીત અને લાઈવ જાહેરાતો ઘરો સુધી પહોંચવા લાગી. રેડિયો ઝડપથી સમગ્ર યુરોપ અને અમેરિકામાં એક માસ મીડિયમ બની ગયો, ખાસ કરીને 1930ના દાયકા અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન.

1927: ભારતમાં રેડિયો બ્રોડકાસ્ટિંગનો પ્રારંભ

1927માં ભારતમાં સંગઠિત રેડિયો બ્રોડકાસ્ટિંગ શરૂ થયું. 1936 સુધીમાં તેને સત્તાવાર રીતે 'ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો' નામ આપવામાં આવ્યું. 1956માં આ નામને સત્તાવાર રીતે અપનાવી લેવામાં આવ્યું. ભારતની આઝાદીની લડત દરમિયાન રેડિયો એક મહત્ત્વનું માધ્યમ બન્યો અને પછી આઝાદ ભારતમાં ગામડા અને શહેરની વસ્તીને જોડતો પુલ બની ગયો.

1950નો દાયકો: બોક્સ રેડિયોનો યુગ

1950ના દાયકામાં ભારત અને વિશ્વભરના ઘરોમાં લાકડાના મોટા બોક્સ રેડિયો સામાન્ય બની ગયા હતા. પરિવારો ન્યૂઝ બુલેટિન, સંગીત અને નાટક સાંભળવા માટે તેની આસપાસ ભેગા થતા હતા. ભારતમાં રેડિયોએ ઘણી પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પ્રસારણ કરીને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. 

1960–1970નો દાયકો: ટ્રાન્ઝિસ્ટર ક્રાંતિ

ટ્રાન્ઝિસ્ટરની શોધે બધું બદલી નાખ્યું. પોર્ટેબલ રેડિયો સસ્તા અને વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય થયા. ભારતમાં 'વિવિધ ભારતી' જેવી સેવાઓએ ફિલ્મી ગીતો અને મનોરંજન માટે ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી. પોકેટ રેડિયો દ્વારા ક્રિકેટ કોમેન્ટ્રી સાંભળવી એ એક સાંસ્કૃતિક ઘટના બની ગઈ.

1990નો દાયકો: FM બૂમ

1990ના દાયકામાં FM રેડિયો સ્પષ્ટ સાઉન્ડ ક્વોલિટી સાથે વિશ્વભરમાં ફેલાયો. ભારતે ખાનગી FM ચેનલો ખોલી, જેનાથી ઉત્સાહી રેડિયો જોકી (RJ) અને શહેર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા કાર્યક્રમો આવ્યા. રેડિયોએ આધુનિક શહેરી જીવનશૈલી મુજબ પોતાને ઢાળી લીધો.

2000નો દાયકો: રેડિયો સ્માર્ટફોનમાં આવ્યો

2000ના દાયકામાં મોબાઈલ ફોનના આગમન સાથે હેન્ડસેટમાં FM રિસીવર લગાવવામાં આવ્યા. ભારત અને વિશ્વભરના શ્રોતાઓ ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં રેડિયો સાંભળી શકતા હતા. રેડિયો એક નવી રીતે પર્સનલ અને પોર્ટેબલ બની ગયો.

2010થી વર્તમાન સમય: ઓનલાઈન સ્ટ્રીમિંગ અને પોડકાસ્ટ

2010ના દાયકાથી ઇન્ટરનેટ સ્ટ્રીમિંગે ઓડિયોની દુનિયાને ફરીથી બદલી નાખી. જૂના રેડિયો સ્ટેશનો ઓનલાઈન પ્રસારણ કરવા લાગ્યા અને પોડકાસ્ટ એક વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ તરીકે ઉભરી આવ્યા. ભારતમાં ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે પ્રાદેશિક અવાજોને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચવાની તક આપી.

આજે – 13 ફેબ્રુઆરી, વર્લ્ડ રેડિયો ડે

દર વર્ષે 13 ફેબ્રુઆરીએ ઉજવવામાં આવતો વિશ્વ રેડિયો દિવસ એક એવા માધ્યમને સન્માન આપે છે જે ભારેખમ બોક્સ સેટમાંથી બદલાઈને અદ્રશ્ય ડિજિટલ સ્ટ્રીમ બની ગયું છે. ભારત અને વિશ્વભરમાં રેડિયો અબજો લોકોને માહિતી આપે છે, તેમનું મનોરંજન કરે છે અને તેમને જોડે છે. આ સાબિત કરે છે કે ટેકનોલોજી બદલાવા છતાં, અવાજની શક્તિ હંમેશા બની રહે છે.