VIDEO: Bank Note Rule : સરળ નથી હોતી નોટ બદલવાની પ્રક્રિયા: RBI અને સરકાર વચ્ચે થાય છે લાંબી મથામણ, જાણો કઈ કલમ હેઠળ બદલાય છે ચલણ

ભારતીય ચલણ (કરન્સી) માટે છેલ્લા 10 વર્ષ ખૂબ જ બદલાવભર્યા રહ્યા છે. પહેલા નોટબંધીએ 500 અને 1,000 ની નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરી દીધી. ત્યારબાદ 2,000 ની નોટોને પણ ધીમે-ધીમે બજારમાંથી પૂરી કરી દેવામાં આવી. હવે રિઝર્વ બેંકની નજર 10 અને 20 ની નોટો પર છે. જોકે આ નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવાનો કોઈ ઈરાદો નથી, પરંતુ તેને કાગળની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિકમાં છાપવાની તૈયારી છે. આ અંગે સરકાર અને રિઝર્વ બેંક વચ્ચે સહમતી પણ બની ચૂકી છે. પરંતુ, સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આખરે આ નોટો છાપવાનો આદેશ કયા કાયદા અને કલમ હેઠળ આપવામાં આવે છે? એક નોટ છાપતા પહેલાં રિઝર્વ બેંક અને સરકાર મળીને કઈ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે?

કોઈપણ નોટ છાપવાની પ્રક્રિયા તો આરબીઆઈ (RBI) જ પૂરી કરે છે. આ વખતે પણ 10 અને 20 રૂપિયાની કરન્સીને પ્લાસ્ટિકમાં છાપવા માટે આરબીઆઈના સેન્ટ્રલ બોર્ડે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934 ની કલમ 25 હેઠળ એક પ્રસ્તાવ બનાવીને સરકારને મોકલ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવમાં 10 અને 20 રૂપિયાની 1 અબજ પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટો છાપવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. આ નોટો ટ્રાયલ ધોરણે બજારમાં મૂકવામાં આવશે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહેશે તો આગળ જતાં આ નોટોને જ ચલણમાં રાખી શકાય છે. આ પ્રસ્તાવ પર સરકારે પણ પોતાની મંજૂરીની મહોર મારી દીધી છે.

આરબીઆઈ જાતે નોટ નથી છાપી શકતી

કરન્સી અને બેંક નોટોનું કામ ભલે રિઝર્વ બેંકના હાથમાં હોય, પરંતુ આરબીઆઈ ઈચ્છે તો પણ મનસ્વી રીતે જેટલી જોઈએ એટલી નોટો છાપી શકતી નથી. આ માટે કાયદેસર કાયદો છે અને તેમાં કેન્દ્ર સરકારની પણ મોટી ભૂમિકા હોય છે. આરબીઆઈનું સેન્ટ્રલ બોર્ડ પહેલા નોટ છાપવાનો પ્રસ્તાવ બનાવીને સરકારને આપે છે અને કેન્દ્રની મંજૂરી મળ્યા બાદ જ તેના પર અમલ કરી શકે છે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે બધું કામ કરવાનું તો આરબીઆઈને જ છે, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી વગર આ શક્ય બનતું નથી.

કઈ કલમ હેઠળ બદલાય છે નોટ?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934 ની કલમ 22 હેઠળ આરબીઆઈને દેશમાં બેંક નોટ જારી કરવાનો અધિકાર મળે છે.

આ જ કાયદાની કલમ 25 હેઠળ નોટની ડિઝાઈન, સાઈઝ, રંગ અને સિક્યુરિટી ફીચર્સ આરબીઆઈની ભલામણ પર કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે.

કાયદાની કલમ 26(2) દ્વારા કોઈ નોટનું લીગલ ટેન્ડર એટલે કે તેની વૈધતા સમાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ માટે કેન્દ્ર સરકાર અને આરબીઆઈના બોર્ડની ભલામણની જરૂર હોય છે.

નવી નોટ લાવવાની કે બદલવાની પ્રક્રિયા શું છે?

1. સૌથી પહેલા રિઝર્વ બેંક એ વાતનું આકલન કરે છે કે નોટની સ્થિતિ શું છે અને અર્થતંત્રમાં કેટલી રોકડ (કેશ) ની જરૂર છે. નવી નોટમાં સિક્યુરિટી ફીચર્સ સામેલ કરવાના છે કે નહીં.
2. નવી નોટો જારી કરવા અથવા કોઈ નોટ પાછી ખેંચવા માટે આરબીઆઈનું સેન્ટ્રલ બોર્ડ પ્રસ્તાવ તૈયાર કરે છે.
3. નોટની ડિઝાઈન અને અન્ય જરૂરિયાતોને લઈને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મંજૂરી આવે છે.
4. તમામ પ્રક્રિયા પૂરી થયા બાદ એક ચોક્કસ સંખ્યામાં આરબીઆઈના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં નોટોનું પ્રિન્ટિંગ કરવામાં આવે છે.
5. આવી જ રીતે ગંદી અને ફાટેલી નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવા માટે પણ આરબીઆઈ પૂરી પ્રક્રિયાનું પાલન કરે છે.
6. ગંદી અને ફાટેલી જૂની નોટોને આરબીઆઈની 'ક્લીન નોટ પોલિસી' હેઠળ મશીન વડે નષ્ટ કરવામાં આવે છે.