નેતન્યાહૂ સત્તા ગુમાવશે તો શું ઇઝરાયેલના યુદ્ધોનો અંત આવશે? ઈરાન, ગાઝા અને લેબનોન પર નવી સરકારની નીતિ કેવી રહેશે?

ઇઝરાયેલમાં 27 ઓક્ટોબરે યોજાનારી ચૂંટણી (Israel Election) માત્ર વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ (Benjamin Netanyahu)ના રાજકીય ભવિષ્ય માટે જ નહીં, પરંતુ મધ્યપૂર્વના સુરક્ષા સમીકરણો માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી ઇઝરાયેલ અનેક મોરચે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. ગાઝામાં હમાસ સામેનું યુદ્ધ, ઈરાન સાથેનો તણાવ અને લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ સામેની લશ્કરી કાર્યવાહીથી દેશની સુરક્ષા નીતિ સતત ચર્ચામાં રહી છે.

ચૂંટણી પહેલાંના કેટલાક સર્વેમાં પૂર્વ સૈન્ય વડા ગાડી આઇઝનકોટ (Gadi Eisenkot)ની યાશર પાર્ટી નેતન્યાહૂની લિકુડ પાર્ટી કરતાં આગળ હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જો નેતન્યાહૂ સત્તા ગુમાવે અને આઇઝનકોટના નેતૃત્વમાં નવી સરકાર બને, તો શું ઇઝરાયેલની યુદ્ધની નીતિ બદલાશે? શું ઈરાન, ગાઝા અને લેબનોન સાથેના સંઘર્ષમાં ઘટાડો થશે? કે પછી વડાપ્રધાન બદલાશે, પરંતુ ઇઝરાયેલની લશ્કરી વ્યૂહરચના યથાવત્ રહેશે?

આ પ્રશ્નોના જવાબ માટે આઇઝનકોટના નિવેદનો, ઇઝરાયેલની સુરક્ષા નીતિ અને નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણને સમજવું જરૂરી છે.

નેતન્યાહૂના મુખ્ય હરીફ આઇઝનકોટ પણ શાંતિના સમર્થક નથી

ગાડી આઇઝનકોટ ઇઝરાયેલના પૂર્વ સૈન્ય વડા રહી ચૂક્યા છે. તેમણે 2015થી 2019 દરમિયાન ઇઝરાયેલ ડિફેન્સ ફોર્સિસ (IDF)નું નેતૃત્વ કર્યું હતું. હમાસે 7 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ ઇઝરાયેલ પર હુમલો કર્યો ત્યારબાદ તેઓ નેતન્યાહૂની યુદ્ધ કેબિનેટમાં પણ જોડાયા હતા. જોકે, જૂન 2024માં તેમણે સરકારના લક્ષ્યો હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળતા બદલ નેતન્યાહૂની ટીકા કરીને કેબિનેટ છોડી દીધી હતી.

આઇઝનકોટ માટે આ સંઘર્ષ વ્યક્તિગત રીતે પણ પીડાદાયક રહ્યો છે. 2023થી ગાઝામાં લડાઈ દરમિયાન તેમના પુત્ર અને બે ભત્રીજાઓનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.

તેમની સૈન્ય પૃષ્ઠભૂમિ અને સામાન્ય નાગરિક જેવી છબીને કારણે નેતન્યાહૂના શાસનથી નિરાશ થયેલા કેટલાક મતદારો તેમની તરફ આકર્ષાયા છે. જોકે, આઇઝનકોટને શાંતિપ્રિય નેતા માની લેવું યોગ્ય નથી.

તેઓ હમાસની લશ્કરી ક્ષમતાનો અંત લાવવાના સમર્થક છે અને સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઇન રાજ્યની રચનાનો વિરોધ કરે છે. ઈરાનને પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ થતું અટકાવવું પણ તેમની સુરક્ષા નીતિનો મુખ્ય હિસ્સો છે.

એટલે કે, નેતન્યાહૂની વિદાય થાય તો ઇઝરાયેલની નીતિમાં કેટલાક ફેરફાર થઈ શકે છે, પરંતુ દેશની સુરક્ષા અંગેનો કડક અભિગમ તાત્કાલિક બદલાઈ જશે તેની ખાતરી નથી.

ઈરાન સામેનું યુદ્ધ નેતન્યાહૂ પછી પણ ચાલુ રહી શકે?

ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ ઇઝરાયેલની સુરક્ષા નીતિનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની ગયો છે. અહેવાલ અનુસાર, ફેબ્રુઆરી 2026માં અમેરિકા સાથે સંયુક્ત લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ થયા બાદ આ સંઘર્ષે વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.

નેતન્યાહૂએ ઈરાનની સત્તાધારી વ્યવસ્થાને દૂર કરવાની વાત પણ કરી છે. તેમના મતે, ઈરાન તરફથી ઊભા થતા ખતરાનો કાયમી અંત લાવવા માટે ત્યાંની વર્તમાન શાસનવ્યવસ્થામાં પરિવર્તન જરૂરી છે.

પરંતુ આઇઝનકોટનો અભિગમ થોડો અલગ હોવાનું જણાય છે. તેઓ ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર બનાવતું અટકાવવા માગે છે, પછી ભલે તેના માટે લશ્કરી કાર્યવાહી કરવી પડે અથવા અમેરિકાના સમર્થનથી કોઈ કરાર કરવામાં આવે.

આથી બંને નેતાઓ વચ્ચે મુખ્ય તફાવત ઈરાન સામેના અંતિમ લક્ષ્ય કરતાં તેને હાંસલ કરવાની પદ્ધતિમાં હોઈ શકે છે. આઇઝનકોટ તાત્કાલિક યુદ્ધ ફરી શરૂ કરવાની તરફેણમાં ન હોય, પરંતુ તેમણે ભવિષ્યમાં લશ્કરી કાર્યવાહીનો વિકલ્પ સંપૂર્ણપણે નકાર્યો નથી.

કાર્નેગી મિડલ ઈસ્ટ સેન્ટરના માઇકલ યંગના મૂલ્યાંકન મુજબ, ઈરાન અંગે ઇઝરાયેલના રાજકીય અને સુરક્ષા વર્ગમાં વ્યાપક સમાનતા છે. લાંબા સમય સુધી લશ્કરી દબાણ રાખવાથી ઈરાનના વલણમાં મૂળભૂત પરિવર્તન આવશે કે નહીં તે પણ મોટો પ્રશ્ન છે.

આથી નેતન્યાહૂ સત્તામાંથી બહાર જાય તો પણ ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ સરળતાથી પૂરો થઈ જશે તેવી શક્યતા ઓછી જણાય છે.

ગાઝામાં શાંતિ આવશે કે હમાસ સામેની કાર્યવાહી ચાલુ રહેશે?

7 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ હમાસના હુમલામાં ઇઝરાયેલમાં આશરે 1,200 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં અને 251 લોકોને બંધક બનાવવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ઇઝરાયેલે ગાઝામાં મોટા પાયે લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. આ કાર્યવાહીમાં ગાઝામાં ભારે વિનાશ થયો અને હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.

અહેવાલ મુજબ, ઓક્ટોબર 2025માં અમેરિકાની મધ્યસ્થીથી થયેલા યુદ્ધવિરામ બાદ મોટા પાયે લડાઈ અટકી હતી અને બાકીના બંધકોની મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્યો હતો. જોકે, હમાસને નિઃશસ્ત્ર કરવું, ઇઝરાયેલનાં સૈનિકોને પાછા બોલાવવા અને ગાઝાનું ભવિષ્યનું શાસન નક્કી કરવું જેવા મુદ્દાઓ હજી ઉકેલવાના બાકી છે.

આઇઝનકોટ અને નેતન્યાહૂ બંને માને છે કે હમાસ પાસે ગાઝા પર શાસન કરવાની અને લશ્કરી હુમલા કરવાની ક્ષમતા ન રહેવી જોઈએ. આઇઝનકોટનું કહેવું છે કે સત્તામાં આવ્યા બાદ 18 મહિનાની અંદર હમાસના શાસનનો અંત લાવવાનો પ્રયાસ કરશે.

યુરોપિયન કાઉન્સિલ ઓન ફોરેન રિલેશન્સ (ECFR)ના વિશ્લેષણ અનુસાર, નેતન્યાહૂ વગરની સરકાર હમાસને નિઃશસ્ત્ર કરવાના મુદ્દે સમાધાન માટે વધુ તૈયાર હોઈ શકે છે. તેનાથી યુદ્ધવિરામને આગળ વધારવામાં મદદ મળી શકે છે.

પરંતુ કાયમી શાંતિ માટે માત્ર વડાપ્રધાન બદલાવવો પૂરતો નથી. ઇઝરાયેલનાં સૈનિકોની વાપસી, ગાઝાનું વહીવટી માળખું, હમાસનું ભવિષ્ય અને યુદ્ધથી બરબાદ થયેલા વિસ્તારનું પુનર્નિર્માણ જેવા મુદ્દાઓનો ઉકેલ જરૂરી રહેશે.

લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ સામેની નીતિમાં મોટો ફેરફાર મુશ્કેલ

ઇઝરાયેલ અને લેબનોન વચ્ચેનો સંઘર્ષ વર્તમાન યુદ્ધ પહેલાંથી ચાલી રહ્યો છે. 7 ઓક્ટોબરના હુમલા બાદ હિઝબુલ્લાહ સાથેની અથડામણને કારણે ઇઝરાયેલે તેની ઉત્તરીય સરહદ પર સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ કડક બનાવી હતી.

ઇઝરાયેલની સેનાનું લક્ષ્ય સરહદ પારથી હિઝબુલ્લાહ જેવા સશસ્ત્ર જૂથો ઇઝરાયેલનાં શહેરો અને નાગરિકોને જોખમમાં ન મૂકી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું છે. આ વ્યૂહરચનાને માત્ર નેતન્યાહૂની સરકાર જ નહીં, પરંતુ ઇઝરાયેલના અન્ય રાજકીય અને સુરક્ષા વર્ગના કેટલાક ભાગોનું પણ સમર્થન છે.

આઇઝનકોટ 2006ના લેબનોન યુદ્ધ દરમિયાન ઇઝરાયેલની સેનામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકામાં હતા. તેઓ ભૂતકાળમાં હુમલાઓનો જવાબ આપવા માટે ભારે લશ્કરી બળના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલી વ્યૂહરચના માટે જાણીતા રહ્યા છે.

આથી, જો તેઓ વડાપ્રધાન બને તો લેબનોન અંગેની નીતિમાં કેટલાક ફેરફારો શક્ય છે. નવી સરકાર વાટાઘાટો માટે વધુ પ્રયાસ કરી શકે અથવા લશ્કરી કાર્યવાહી કરવાની રીત બદલી શકે છે. તેમ છતાં, હિઝબુલ્લાહને સરહદ નજીક ફરીથી લશ્કરી રીતે મજબૂત થવા દેવાની શક્યતા ઓછી દેખાય છે.

પેલેસ્ટાઇનને સ્વતંત્ર રાજ્ય બનાવવાનો માર્ગ વધુ મુશ્કેલ?

નેતન્યાહૂની વિદાયથી પેલેસ્ટાઇનને સ્વતંત્ર રાજ્ય બનાવવાની દિશામાં પ્રગતિ થશે એવી આશા રાખતા લોકો માટે આઇઝનકોટનું વલણ નિરાશાજનક હોઈ શકે છે. નેતન્યાહૂની જેમ આઇઝનકોટ પણ બે અલગ રાજ્યોની રચના દ્વારા ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચે કાયમી સમાધાન કરવાના વિચારનો વિરોધ કરે છે.

આઇઝનકોટનું માનવું છે કે જો ઇઝરાયેલે પોતાની સુરક્ષા જાળવવી હોય, તો જોર્ડન નદીથી ભૂમધ્ય સમુદ્ર સુધીના વિસ્તારમાં તેની પાસે મુખ્ય સુરક્ષા જવાબદારી હોવી જોઈએ.

જોકે, પશ્ચિમ કાંઠા (West Bank)માં યહૂદી વસાહતોના મુદ્દે તેમનો અભિગમ નેતન્યાહૂના કેટલાક જમણેરી સાથીઓ કરતાં અલગ છે. તેઓ અનધિકૃત વસાહતો અને પેલેસ્ટિનિયનો સામે વસાહતીઓ દ્વારા થતી હિંસાનો વિરોધ કરી ચૂક્યા છે. વિવાદાસ્પદ E1 વિસ્તારમાં બાંધકામ અંગે પણ તેમણે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

આ વિસ્તારનો વિકાસ પશ્ચિમ કાંઠાને અલગ-અલગ ભાગોમાં વહેંચી શકે છે અને ભવિષ્યમાં સતત જોડાયેલા પેલેસ્ટાઇન રાજ્યની રચનાને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.

પેલેસ્ટાઇનના રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, ઇઝરાયેલના મુખ્ય રાજકીય પક્ષોમાં સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઇન રાજ્ય અંગેનો વિરોધ વ્યાપક છે. તેથી નવી સરકાર કેટલીક વસાહતી પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ લાવી શકે, પરંતુ પેલેસ્ટાઇનને સંપૂર્ણ સાર્વભૌમત્વ આપવાની દિશામાં મોટો ફેરફાર થાય તેવી શક્યતા મર્યાદિત છે.

નેતન્યાહૂ જાય તો ખરેખર શું બદલાઈ શકે?

ઇઝરાયેલની ચૂંટણીનું પરિણામ દેશની આંતરિક રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ફેરફાર લાવી શકે છે. નેતન્યાહૂના જમણેરી સાથીઓનો પ્રભાવ ઘટે તો સરકારની કાર્યશૈલી, કૂટનીતિ અને લશ્કરી કાર્યવાહીઓ અંગેના નિર્ણયો લેવાની પદ્ધતિ બદલાઈ શકે છે.

આઇઝનકોટ 7 ઓક્ટોબર, 2023ના હુમલામાં થયેલી સુરક્ષા નિષ્ફળતાઓની તપાસના સમર્થક છે. તેમણે નેતન્યાહૂના જમણેરી સાથીઓના પ્રભાવ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. આ ઉપરાંત, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને અતિ-રૂઢિચુસ્ત યહૂદી સમુદાયને લશ્કરી સેવામાં મળતી છૂટ જેવા મુદ્દાઓ પણ ચૂંટણીમાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

નવી સરકાર યુરોપિયન અને આરબ દેશો સાથેના સંબંધો સુધારવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. વસાહતીઓની હિંસા પર નિયંત્રણ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા કરારો માટે પણ વધુ સક્રિય વલણ અપનાવી શકે છે.

પરંતુ સરકાર રચવી પોતે જ મોટો પડકાર બની શકે છે. ઇઝરાયેલની સંસદ (Knesset)માં કુલ 120 બેઠકો છે અને સરકાર બનાવવા માટે 61 બેઠકોનું સમર્થન જરૂરી છે. ચૂંટણી પહેલાંના સર્વેમાં આઇઝનકોટની પાર્ટી આગળ દેખાતી હોવા છતાં, તેમના ગઠબંધનને બહુમતી મળશે તેની ખાતરી નથી. તેમણે આરબ પક્ષો સાથે ગઠબંધન કરવાની શક્યતા પણ નકારી છે, જેના કારણે સરકાર રચવાનો માર્ગ વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.

અંતે સવાલ એક જ: વડાપ્રધાન બદલાશે, પણ યુદ્ધો અટકશે?

ઇઝરાયેલની 27 ઓક્ટોબરની ચૂંટણીમાં નેતન્યાહૂનું રાજકીય ભવિષ્ય નક્કી થશે, પરંતુ તેના પરિણામથી મધ્યપૂર્વમાં શાંતિ આવશે કે નહીં તે અંગે અનિશ્ચિતતા યથાવત્ છે.

જો આઇઝનકોટ સત્તામાં આવે તો જમણેરી સાથીઓનો પ્રભાવ ઘટી શકે, કૂટનીતિને વધુ મહત્ત્વ મળી શકે અને કેટલાક લશ્કરી નિર્ણયો લેવાની પદ્ધતિ બદલાઈ શકે છે. પરંતુ ઈરાનને પરમાણુ હથિયારોથી દૂર રાખવું, હમાસની લશ્કરી ક્ષમતા ખતમ કરવી અને હિઝબુલ્લાહથી સરહદની સુરક્ષા જાળવવી જેવા લક્ષ્યોમાં મોટો ફેરફાર થવાની શક્યતા ઓછી છે.

એટલે કે, નેતન્યાહૂની વિદાયથી ઇઝરાયેલની રાજનીતિ બદલાઈ શકે છે, પરંતુ તેના યુદ્ધો અને સુરક્ષા નીતિનો અંત આવશે જ એવું નથી. વડાપ્રધાનનો ચહેરો બદલાય, છતાં દેશની સુરક્ષા અંગેની મૂળભૂત વિચારધારા યથાવત્ રહી શકે છે.