શું મંગળ પર પણ હતું જીવન? સહારા રણમાં મળ્યો 4.1 અબજ વર્ષ જૂનો મંગળનો ઉલ્કાપિંડ

પૃથ્વીથી લાખો કિલોમીટર દૂર આવેલા મંગળ ગ્રહ (Mars) પર ક્યારેક જીવન હતું કે નહીં, તે જાણવા માટે વૈજ્ઞાનિકો વર્ષોથી સંશોધન કરી રહ્યા છે. હવે આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ શોધ સામે આવી છે. આફ્રિકાના સહારા રણમાં મળેલો એક લાલાશ પડતો પથ્થર આશરે 4.1 અબજ વર્ષ જૂનો હોવાનું વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે. આ પથ્થર વાસ્તવમાં મંગળ ગ્રહ પરથી પૃથ્વી પર પહોંચેલો ઉલ્કાપિંડ (Martian Meteorite) છે. તેનું નામ 'Teghaza 001' રાખવામાં આવ્યું છે.

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ પથ્થર મંગળના પ્રારંભિક ઇતિહાસની મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપે છે. તેમાં એવા પુરાવા મળ્યા છે કે અબજો વર્ષ પહેલાં મંગળની સપાટી પર પ્રવાહી પાણી (Liquid Water) હાજર હતું. આ શોધથી એ વિચારને વધુ બળ મળ્યું છે કે પ્રાચીન મંગળ પર સૂક્ષ્મજીવાણુઓ (Microbial Life) ટકી શકે તેવી પરિસ્થિતિઓ અસ્તિત્વમાં હોઈ શકે છે. જોકે, આ શોધ મંગળ પર ખરેખર જીવન હતું તેનો સીધો પુરાવો નથી.

2022માં માલીના સહારા રણમાંથી મળ્યો હતો પથ્થર

આ ઉલ્કાપિંડની શોધ વર્ષ 2022માં આફ્રિકાના માલી (Mali) દેશના સહારા રણ વિસ્તારમાં થઈ હતી. તે બિર ચાલિ (Bir Chali) નામના ગામથી આશરે 34 કિલોમીટર દૂર આઠ અલગ-અલગ ટુકડાઓમાં મળ્યો હતો. તેનો સૌથી મોટો ટુકડો લગભગ એક મુઠ્ઠી જેટલો છે.

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, પૃથ્વી પર અત્યાર સુધી મંગળના કુલ 435 ઉલ્કાપિંડ ઓળખવામાં આવ્યા છે. તેમાં Teghaza 001 સૌથી જૂના ઉલ્કાપિંડોમાંથી એક છે. મંગળના પ્રારંભિક ઇતિહાસ સાથે સંબંધિત આવા માત્ર ત્રણ ઉલ્કાપિંડ અત્યાર સુધી જાણીતા છે.

પથ્થરની અંદર પાણીના સંપર્કના પુરાવા

Teghaza 001 એક પ્રકારનો અગ્નિકૃત ખડક (Igneous Rock) છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ગેબ્રો (Gabbro) કહેવામાં આવે છે. તેમાં મુખ્યત્વે ફેલ્ડસ્પાર (Feldspar) અને પાયરોક્સીન (Pyroxene) ખનિજો જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત તેમાં યુરેનિયમ ધરાવતા ઝિર્કોન (Zircon) સ્ફટિકો પણ છે.

સંશોધકોના જણાવ્યા પ્રમાણે, મંગળની સપાટીની નીચે ધીમે ધીમે ઠંડો થઈને મેગ્મા (Magma) જ્યારે ખડકમાં ફેરવાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેનો પાણી સાથે સંપર્ક થયો હતો. ખડકમાં રહેલા ઓક્સિજન અને હાઇડ્રોજનના આઇસોટોપ્સ (Isotopes)નું વિશ્લેષણ કરતાં જાણવા મળ્યું કે પાણી મંગળની સપાટી પરથી નીચેના સ્તરો સુધી પહોંચ્યું હતું અને ત્યાં પીગળેલા ખડક સાથે ભળ્યું હતું.

4.5 અબજ વર્ષ પહેલાં બન્યો હતો મંગળ

પૃથ્વી, મંગળ અને સૂર્યમંડળના અન્ય ગ્રહો આશરે 4.5 અબજ વર્ષ પહેલાં બન્યા હતા. હાલ મંગળ ઠંડો, સૂકો અને ઉજ્જડ ગ્રહ છે. પરંતુ અગાઉ ત્યાં નદીઓ, તળાવો અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વિશાળ સમુદ્ર હોવાના પુરાવા મળી ચૂક્યા છે.

NASAના જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરી (JPL)ના વૈજ્ઞાનિક યાંગ લિયુના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઉલ્કાપિંડ એવા સમયનો સાક્ષી છે જ્યારે મંગળ તેના ઇતિહાસના મોટા ભાગ કરતાં વધુ ગરમ અને ભેજવાળો હતો.

મંગળ પર જીવન હતું કે નહીં? સંશોધન હજુ ચાલુ

આ સંશોધન NASAના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેના તારણો પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ 'Science'માં પ્રકાશિત થયા છે. સંશોધન સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિક લી સૅપરના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ પથ્થર દર્શાવે છે કે પ્રાચીન મંગળ પર જીવનને અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ હોઈ શકે તેવી જરૂરી સામગ્રી અને વાતાવરણ હાજર હતાં. જોકે, ત્યાં ખરેખર જીવન હતું કે નહીં તેનો જવાબ આ શોધ આપતી નથી.

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, અબજો વર્ષ પહેલાં મંગળ પરનું ભેજવાળું વાતાવરણ ધીમે ધીમે નબળું પડતું ગયું અને ગ્રહ આજે જોવા મળે છે તેવી સૂકી અને પ્રતિકૂળ સ્થિતિમાં ફેરવાયો.

મંગળ પરથી પૃથ્વી સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો આ પથ્થર?

વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે મંગળની સપાટી પર કોઈ વિશાળ અવકાશી પદાર્થ અથડાયો હશે. આ અથડામણના કારણે ખડકના ટુકડા અવકાશમાં ફંગોળાયા હતા. તેમાંથી એક ટુકડો અવકાશમાં મુસાફરી કરતો પૃથ્વીની નજીક પહોંચ્યો અને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ્યા બાદ સહારા રણમાં પડ્યો. આ રીતે અબજો વર્ષ જૂના મંગળના ઇતિહાસનો એક ટુકડો પૃથ્વી સુધી પહોંચ્યો.