પૃથ્વી ગોળ ફરે છે તો ભૂકંપ કેમ આવે છે? જાણો આ વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય અને તબાહીનું કારણ

હાલમાં જ વેનેઝુએલામાં આવેલા ભૂકંપે ભારે તબાહી મચાવી છે, જેમાં હજારો લોકો માર્યા ગયા હોવાની આશંકા છે. અવારનવાર દુનિયાના કોઈ ને કોઈ ભાગમાં ભૂકંપ આવતો રહે છે. પરંતુ લોકોના મનમાં હંમેશા એક સવાલ થાય છે કે પૃથ્વી તો ચોવીસે કલાક પોતાની ધરી પર ગોળ-ગોળ ઘૂમે જ છે, તો પછી જરાક હલવા માત્રથી આટલો મોટો ભૂકંપ કેમ આવી જાય છે? પૃથ્વી ફરતી વખતે પણ હલે જ છે, તો એવું તે શું થાય છે કે મોટી-મોટી ઇમારતો અને વૃક્ષો જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે અને પૃથ્વી ફાટી જાય છે? આ અંગે ભૂગોળ વિભાગના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડો. જણાવ્યું છે.

પૃથ્વી ગોળ ફરે છે તો પણ આપણને કેમ ખબર નથી પડતી?

ડો. કહે છે, "પૃથ્વી પોતાની ધરી પર સતત અને નિયમિત ગતિથી ફરે છે. પરંતુ આપણને તેનો અહેસાસ કેમ નથી થતો? કારણ કે આપણે પોતે પણ તેની સાથે એટલી જ ગતિથી ફરી રહ્યા છીએ, જેથી એક સ્થિર સ્થિતિ બની જાય છે."

તેઓ આને બે સરળ ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવે છે:

વિમાનનું ઉદાહરણ: જ્યારે આપણે એરોપ્લેનમાં બેઠા હોઈએ અને તે હવામાં ઉડતું હોય, ત્યારે આપણને ખબર નથી પડતી કે તે ચાલે છે કે ઊભું છે. કારણ કે તેની સાથે આપણે, આપણી સીટ અને બધો સામાન પણ ઉડી રહ્યો છે. પરંતુ જ્યારે પ્લેન લેન્ડ કરે છે અથવા હવાનો ઝાટકો કે વાદળ આવે છે ત્યારે તેની ગતિ પ્રભાવિત થાય છે અને આપણને ઝાટકો લાગે છે.

ચગડોળનું ઉદાહરણ: જ્યારે આપણે કોઈ મોટા ગોળ ચગડોળમાં બેઠા હોઈએ, ત્યારે જ્યાં સુધી તે એકધારી સ્પીડમાં ફરે ત્યાં સુધી આપણને કોઈ તકલીફ નથી પડતી, પણ જેવું તે અચાનક રોકાય કે તેની સ્પીડ ધીમી થાય, ત્યારે આપણને જોરદાર ઝાટકો લાગે છે.

પૃથ્વી સાથે પણ એવું જ છે. તે નિયમિત ફરે છે ત્યાં સુધી બધું બરાબર રહે છે, પણ જ્યારે તે પોતાની ધરી પર સામાન્ય કરતાં વધુ હલે છે ત્યારે ઝાટકો લાગે છે અને ભૂકંપ આવે છે.

ભૂકંપ કેમ આવે છે?

ડો.ના જણાવ્યા અનુસાર, આપણી પૃથ્વીની સૌથી ઉપરની સપાટી (જે 15-20 કિલોમીટર જાડી છે અને જેના પર આપણે અને વનસ્પતિ રહીએ છીએ) તેને ક્રસ્ટ (Crust) કહેવાય છે. આ સપાટી ઘણી બધી કોન્ટિનેન્ટલ કે ટેક્ટોનિક પ્લેટો (જેમ કે એશિયન, યુરોપિયન, ઓસ્ટ્રેલિયન વગેરે) માં વહેંચાયેલી છે અને આ પ્લેટો વચ્ચે તિરાડો છે.

આ ક્રસ્ટની બરાબર નીચે એક બીજી સપાટી છે જેને મેન્ટલ (Mantle) કહે છે, જે લાવા અથવા પ્રવાહીથી ભરેલી છે. આ ટેક્ટોનિક પ્લેટો તે પ્રવાહી પર તરતી રહીને પૃથ્વી સાથે ફરે છે. પરંતુ જ્યારે આ પ્લેટો અંદરોઅંદર ખસે છે અથવા એકબીજા સાથે ટકરાય છે, ત્યારે પૃથ્વીની ઉપરની સપાટી હલી જાય છે અને ફાટી જાય છે, જેને આપણે ભૂકંપ કહીએ છીએ. જ્યારે પ્લેટો વધુ જોરથી ટકરાય છે ત્યારે મોટી આપત્તિ સર્જાય છે.

ભૂકંપ ક્યારેય એક ઝાટકામાં નથી આવતો, તે હંમેશા નાના-મોટા ઘણા ઝાટકાઓમાં આવે છે. અમુક પ્રાણીઓ આ તરંગોને વહેલા ઓળખી લે છે અને બહાર નીકળી આવે છે. આ સિવાય જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ કે મોટા બ્લાસ્ટને કારણે પણ ભૂકંપ આવી શકે છે.

રિક્ટર સ્કેલ (Richter Scale) પર કેવી રીતે મપાય છે ભૂકંપ?

જ્યારે પ્લેટો ટકરાય ત્યારે સબ-સોનિક કે સિસ્મિક તરંગો (Seismic Waves) પેદા થાય છે. આ તરંગોની તીવ્રતાને રિક્ટર સ્કેલ પર 1 થી 10ના મેગ્નિટ્યુડમાં માપવામાં આવે છે.

કયા પોઇન્ટ પર કેટલી તબાહી મચે છે?

નુકસાનનો આધાર તે વિસ્તારના બાંધકામ પર પણ હોય છે. જાપાનમાં અદ્યતન ટેક્નોલોજીના કારણે ઇમારતો 8 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ પણ સહન કરી લે છે, જ્યારે દિલ્હી જેવા શહેરોમાં 4 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ પણ મોટી તબાહી મચાવી શકે છે. રિક્ટર સ્કેલ પર 5 પછી જ્યારે તીવ્રતા 6 પર પહોંચે છે ત્યારે નુકસાન અચાનક વધી જાય છે, કારણ કે 6 ની તીવ્રતા એ 5 કરતાં માત્ર એક પોઇન્ટ વધારે નથી, પરંતુ તે 5 ની તીવ્રતા કરતાં 10 ગણી વધારે ખતરનાક હોય છે. ભૂકંપમાં ઝાડ, મકાન કે કોઈ પણ વસ્તુ સ્થિર રહી શકતી નથી.

ભૂકંપ દરમિયાન બચાવના મહત્વના ઉપાયો

ભૂકંપ આવે ત્યારે ગભરાયા વગર આ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ:

ભૂકંપનો નાનો ઝાટકો અનુભવાય કે તરત જ ઘર કે ઓફિસમાંથી બહાર નીકળી ખુલ્લા મેદાનમાં જતા રહો.

જો તમે બહુમાળી ઇમારત (હાઇરાઇઝ બિલ્ડિંગ) માં હોવ તો નીચે ઉતરવા માટે ક્યારેય પણ લિફ્ટ કે એસ્કેલેટરનો ઉપયોગ ન કરવો, સીડીનો જ ઉપયોગ કરવો.

કાચની બારીઓ, અરીસા કે કાચની વસ્તુઓથી દૂર રહો.

જો ખુલ્લા મેદાનમાં હોવ તો મોટા વૃક્ષો, વીજળીના થાંભલા કે હોર્ડિંગ્સ પકડીને ઊભા ન રહેવું, તેનાથી દૂર ખુલ્લામાં સ્થિર ઊભા રહેવું.

ભૂકંપ દરમિયાન આમ-તેમ દોડાદોડી ન કરવી.

જો તમે સ્કૂલ, કોલેજ કે હોસ્પિટલ જેવી જગ્યાએ ફસાઈ ગયા હોવ અને બહાર નીકળવું શક્ય ન હોય, તો મજબૂત બેંચ કે ટેબલની નીચે છુપાઈ જાવ (Drop, Cover and Hold). જો બિલ્ડિંગનો કોઈ હિસ્સો પડે તો પણ તે ટેબલ તમારો જીવ બચાવી શકે છે.