ડિમેન્શિયા વૃદ્ધાવસ્થાનો સામાન્ય ભાગ નથી! વારંવાર ભૂલી જવાની આદત દેખાય તો સાવધાન, નિષ્ણાતોએ આપી ચેતવણી

ભારતમાં વૃદ્ધોની વસ્તી વધી રહી છે ત્યારે ડિમેન્શિયા (Dementia)નાં લક્ષણોને સમયસર ઓળખવાં અત્યંત જરૂરી બન્યાં છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ઉંમર વધવાની સાથે ક્યારેક નાની-મોટી વાતો ભૂલી જવી સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ વારંવાર એક જ પ્રશ્ન પૂછવો, જાણીતા રસ્તા પર ભટકી જવું અને રોજિંદાં કામ કરવામાં મુશ્કેલી પડવી એ ડિમેન્શિયાના સંકેતો હોઈ શકે છે. આવા લક્ષણોને માત્ર વૃદ્ધાવસ્થાની અસર સમજીને અવગણવા ન જોઈએ.

ડિમેન્શિયાને સામાન્ય ભૂલવાની આદત ન સમજો

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ક્યારેક ચશ્માં ક્યાં મૂક્યાં છે તે યાદ ન આવવું કે કોઈનું નામ યાદ કરવામાં થોડો સમય લાગવો સામાન્ય વૃદ્ધાવસ્થાનો ભાગ હોઈ શકે છે. જોકે, જો કોઈ વ્યક્તિ થોડી જ મિનિટોમાં વારંવાર એક જ પ્રશ્ન પૂછે, મહત્ત્વની વાતચીત ભૂલી જાય અથવા વર્ષોથી કરતાં આવતાં ઘરનાં સામાન્ય કામ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે, તો તેને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.

સીતારામ ભારતીયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એન્ડ રિસર્ચના વૃદ્ધાવસ્થા સંબંધિત રોગોના નિષ્ણાત ડૉ. હરજીત સિંહ ભટ્ટીએ જણાવ્યું કે વૃદ્ધ વ્યક્તિની યાદશક્તિ, વર્તન અથવા રોજિંદાં કામ કરવાની ક્ષમતામાં સતત ફેરફાર દેખાય તો પરિવારજનોએ ધ્યાન આપવું જોઈએ.

ડિમેન્શિયાના કયા લક્ષણો દેખાય તો સાવધાન થવું?

ડિમેન્શિયાના સંભવિત સંકેતોમાં માત્ર યાદશક્તિ નબળી પડવી જ નહીં, પરંતુ વર્તન અને દૈનિક જીવનમાં થતા ફેરફારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

• થોડી મિનિટોમાં વારંવાર એક જ પ્રશ્ન પૂછવો.

• મહત્ત્વની વાતચીત અથવા તાજેતરમાં બનેલી ઘટના ભૂલી જવી.

• જાણીતા વિસ્તારમાં રસ્તો ભૂલી જવો.

• રોજિંદાં ઘરેલુ કામ કરવામાં મુશ્કેલી પડવી.

• પૈસાની લેવડદેવડમાં અચાનક ભૂલો થવી.

• દવાઓ સમયસર લેવાનું અથવા તેનું સંચાલન કરવાનું ભૂલી જવું.

• યોગ્ય શબ્દો શોધવામાં અથવા વાતચીત કરવામાં મુશ્કેલી થવી.

• સ્વભાવમાં અચાનક ચીડિયાપણું, શંકાશીલતા કે ઉદાસીનતા વધવી.

• અગાઉ સ્વતંત્ર રીતે કરતાં કામો માટે અન્ય લોકો પર આધાર રાખવો.

આ લક્ષણો સતત વધતાં જાય અથવા વ્યક્તિની સ્વતંત્ર રીતે જીવવાની ક્ષમતાને અસર કરે, તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.

રોજિંદાં કામમાં મુશ્કેલી પડવી મહત્ત્વનો સંકેત

રામ મનોહર લોહિયા હોસ્પિટલનાં મેડિસિન વિભાગનાં એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડૉ. શેલી દત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, યાદશક્તિની સમસ્યાને કોઈ એક ઘટના પરથી નહીં, પરંતુ સમય સાથે થતા ફેરફારોના આધારે સમજવી જોઈએ.

જો કોઈ વ્યક્તિ વર્ષોથી ઘરનાં કામ, નાણાકીય વ્યવહારો અને અન્ય જવાબદારીઓ સ્વતંત્ર રીતે સંભાળતી હોય, પરંતુ અચાનક તેને એ જ કામોમાં મુશ્કેલી પડવા લાગે, વારંવાર એપોઇન્ટમેન્ટ ભૂલવા લાગે અથવા સામાન્ય લેવડદેવડનું સંચાલન ન કરી શકે, તો પરિવારજનોએ તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.

તેમણે જણાવ્યું કે યાદશક્તિની સમસ્યાને માત્ર વધતી ઉંમર સાથે જોડવી અથવા તેના વિશેની સામાજિક શરમને કારણે વાત ટાળવી, નિદાનમાં વિલંબ કરી શકે છે. પરિવારજનોએ વૃદ્ધ વ્યક્તિ સાથે ધીરજ અને સન્માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ, બિનજરૂરી દલીલો ટાળવી જોઈએ અને દેખાતા ફેરફારોની નોંધ રાખવી જોઈએ.

ડિમેન્શિયાનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?

દિલ્હીની AIIMS ખાતે નેશનલ સેન્ટર ફોર એજિંગના જિરિયાટ્રિક મેડિસિન વિભાગના વડા ડૉ. અવિનાશ ચક્રવર્તીના જણાવ્યા અનુસાર, ડિમેન્શિયાનું નિદાન માત્ર એક મેમરી ટેસ્ટ (Memory Test) અથવા એક લક્ષણના આધારે કરી શકાતું નથી. તેના માટે વ્યક્તિની સંપૂર્ણ તબીબી તપાસ જરૂરી છે.

તપાસ દરમિયાન ડૉક્ટર વ્યક્તિ અને તેના નજીકના પરિવારજનો પાસેથી વિગતવાર માહિતી મેળવી શકે છે. આ ઉપરાંત, તે વ્યક્તિ કઈ દવાઓ લે છે તેની સમીક્ષા, ન્યુરોલોજિકલ તપાસ અને યાદશક્તિમાં થતા ફેરફારોની દૈનિક જીવન પર કેવી અસર પડે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

જરૂરિયાત મુજબ ડૉક્ટર નીચેના સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટનો ઉપયોગ કરી શકે છે:

• Mini-Cog: યાદશક્તિ અને વિચારવાની ક્ષમતાનું પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન.

• Mini-Mental State Examination (MMSE): જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતાઓ (Cognitive Abilities) તપાસવા માટેની કસોટી.

• Montreal Cognitive Assessment (MoCA): યાદશક્તિ, ધ્યાન અને અન્ય માનસિક ક્ષમતાઓનું મૂલ્યાંકન.

તપાસના પરિણામોના આધારે વિટામિન B12નું સ્તર, થાઇરોઇડની કામગીરી અને શરીરમાં ચયાપચય સંબંધિત સમસ્યાઓ તપાસવા માટે લોહીની તપાસ કરાવવામાં આવી શકે છે. જરૂર જણાય તો મગજનું ઇમેજિંગ (Brain Imaging) પણ કરવામાં આવે છે.

યાદશક્તિ નબળી પડવા પાછળ બીજાં કારણો પણ હોઈ શકે

દરેક પ્રકારની ભૂલવાની સમસ્યા ડિમેન્શિયા જ હોય એવું નથી. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ડિપ્રેશન (Depression), ઊંઘની સમસ્યાઓ, દવાઓની આડઅસર અને કેટલીક શારીરિક બીમારીઓને કારણે પણ યાદશક્તિ તથા એકાગ્રતામાં ઘટાડો થઈ શકે છે.

આમાંથી કેટલીક સમસ્યાઓની સારવાર શક્ય છે. તેથી યાદશક્તિમાં ફેરફાર દેખાય ત્યારે જાતે જ કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવાને બદલે ડૉક્ટર પાસે તપાસ કરાવવી વધુ યોગ્ય છે.

ડિમેન્શિયાના વિવિધ પ્રકારો કયા છે?

ડિમેન્શિયા એ એવી સ્થિતિઓ માટે વપરાતો વ્યાપક શબ્દ છે, જેમાં વ્યક્તિની યાદશક્તિ, વિચારવાની ક્ષમતા અને અન્ય જ્ઞાનાત્મક કાર્યોમાં એટલો ઘટાડો થાય છે કે તેની સ્વતંત્ર રીતે રોજિંદાં કામ કરવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થાય છે.

અલ્ઝાઇમર રોગ (Alzheimer’s Disease): ડિમેન્શિયાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. તેમાં યાદશક્તિ અને અન્ય માનસિક ક્ષમતાઓ ધીમે ધીમે ઘટી શકે છે.

વાસ્ક્યુલર ડિમેન્શિયા (Vascular Dementia): મગજની રક્તવાહિનીઓને નુકસાન થવાથી આ સ્થિતિ વિકસી શકે છે.

લેવી બોડી ડિમેન્શિયા (Dementia with Lewy Bodies): તેમાં દૃષ્ટિ સંબંધિત ભ્રમ (Visual Hallucinations), સતર્કતામાં વધઘટ અને હલનચલન સંબંધિત સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે.

ફ્રન્ટોટેમ્પોરલ ડિમેન્શિયા (Frontotemporal Dementia): કેટલાક કિસ્સાઓમાં શરૂઆતમાં જ વ્યક્તિના સ્વભાવ, વર્તન અથવા ભાષામાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે.

વહેલું નિદાન થાય તો સારવાર અને સંભાળનું આયોજન સરળ બને

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, વારંવાર પ્રશ્નો પૂછવા, યાદશક્તિમાં સતત ઘટાડો થવો, સ્વતંત્રતા ઘટવી અથવા જ્ઞાનાત્મક ફેરફારો સાથે વારંવાર પડી જવા જેવી સમસ્યાઓ દેખાય તો તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ. ખાસ કરીને જો વ્યક્તિને એકથી વધુ બીમારીઓ હોય અથવા તે અનેક દવાઓ લેતી હોય, તો વધુ સાવચેતી જરૂરી છે.

લોહીના બાયોમાર્કર્સ (Blood-based Biomarkers), મગજની ઇમેજિંગ ટેક્નોલોજી અને કેટલીક નવી સારવારમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે વહેલા નિદાનનું મહત્ત્વ વધ્યું છે. નિષ્ણાતે લેકેનેમેબ (Lecanemab) અને ડોનાનેમેબ (Donanemab) જેવી દવાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, જે ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં પ્રારંભિક અલ્ઝાઇમર ધરાવતા યોગ્ય દર્દીઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

જોકે, આવી સારવાર દરેક દર્દી માટે યોગ્ય હોય એવું નથી. તેનો ઉપયોગ નિષ્ણાતના મૂલ્યાંકન અને તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ જ થવો જોઈએ.

પરિવારજનોએ કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?

ડિમેન્શિયાની શંકા હોય ત્યારે વૃદ્ધ વ્યક્તિને ઠપકો આપવો, તેમની ભૂલોની વારંવાર ટીકા કરવી અથવા તેમને બેદરકાર ગણવા કરતાં ધીરજપૂર્વક તેમની મદદ કરવી વધુ જરૂરી છે. પરિવારજનોએ યાદશક્તિમાં થતા ફેરફારોની નોંધ રાખવી, દવાઓનું યોગ્ય સંચાલન કરવું અને વ્યક્તિની સુરક્ષા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે દરેક ભૂલાયેલા નામથી ચિંતિત થવાની જરૂર નથી, પરંતુ યાદશક્તિમાં સતત અને વધતો જતો ઘટાડો અવગણવો પણ નહીં. વહેલી ઓળખથી યોગ્ય તબીબી સલાહ મેળવવા, ભવિષ્યની સંભાળનું આયોજન કરવા અને દર્દી તથા પરિવારને જરૂરી સહાય પૂરી પાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ નોંધ: આ માહિતી જાગૃતિ માટે છે. યાદશક્તિ અથવા વર્તનમાં સતત ફેરફાર દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો; માત્ર લક્ષણોના આધારે ડિમેન્શિયાનું નિદાન ન કરો.