18 હજારથી વધુ અગ્નિવીરો 31 ડિસેમ્બર સુધીમાં સેનામાંથી થશે બહાર! 4 વર્ષની સેવા બાદ મળશે ₹11.71 લાખ, જાણો નોકરીની તકો અને નિયમો

ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં (Indian Armed Forces) અગ્નિપથ યોજના (Agnipath Scheme) હેઠળ ભરતી થયેલા પ્રથમ બેચના 18 હજારથી વધુ અગ્નિવીરો (Agniveers) 31 ડિસેમ્બર, 2026 સુધીમાં પોતાની ચાર વર્ષની સેવા પૂર્ણ કરીને સેનામાંથી બહાર થશે. આ પ્રક્રિયા નવેમ્બર મહિનાના મધ્યથી તબક્કાવાર શરૂ થવાની છે. સૌથી પહેલાં ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy), ત્યારબાદ વાયુસેના (Indian Air Force) અને પછી ભારતીય સેના (Indian Army)ના અગ્નિવીરોને સેવામાંથી મુક્ત કરવામાં આવશે.

આ પ્રક્રિયા સાથે જ અગ્નિવીરોની બીજી કારકિર્દી (Second Career) અને સરકારી નોકરીની તકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. ચાર વર્ષ સુધી સેનામાં સેવા આપ્યા બાદ બહાર આવતા યુવાનોને સુરક્ષા દળો, પોલીસ, રેલવે અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રની વિવિધ સંસ્થાઓમાં રોજગાર મેળવવાની તક મળી શકે છે. જોકે, આ માટે સંબંધિત ભરતીના નિયમો, લાયકાત અને પસંદગી પ્રક્રિયા લાગુ પડશે.

પ્રથમ બેચમાં કેટલા અગ્નિવીરોની ભરતી થઈ હતી?

અગ્નિપથ યોજના વર્ષ 2022માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના પાછળનો મુખ્ય હેતુ સશસ્ત્ર દળોને યુવા અને વધુ સજ્જ બનાવવાનો હતો. આ યોજના હેઠળ સૈનિક કક્ષાએ ભરતી કરવામાં આવેલા ઉમેદવારોને ચાર વર્ષ માટે સેવા આપવાની તક મળે છે.

પ્રથમ બેચમાં ત્રણેય સેનાઓમાં મળીને કુલ 24,400 અગ્નિવીરોની ભરતી કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી અંદાજે 18,300 અગ્નિવીરો ચાર વર્ષની સેવા પૂર્ણ થયા બાદ બહાર થશે. એટલે કે પ્રથમ બેચના આશરે 75 ટકા અગ્નિવીરોની સેવા પૂર્ણ થશે, જ્યારે બાકીના 25 ટકા ઉમેદવારોને નિયમો અને પસંદગીના આધારે નિયમિત સૈન્ય સેવામાં જાળવી રાખવામાં આવશે.

અહેવાલમાં આપવામાં આવેલા આંકડા પ્રમાણે પ્રથમ બેચમાં આશરે 19,000 અગ્નિવીરોની ભારતીય સેનામાં, 2,850ની વાયુસેનામાં અને 2,550ની નૌકાદળમાં ભરતી થઈ હતી.

અગ્નિપથ યોજના હેઠળ શું છે નિયમ?

અગ્નિપથ યોજના જૂન 2022માં જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ યોજના હેઠળ અગ્નિવીરોને ચાર વર્ષ માટે સેનામાં ભરતી કરવામાં આવે છે. ચાર વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા બાદ તમામ અગ્નિવીરોને નિયમિત સેવામાં સામેલ કરવામાં આવતા નથી. તેમાંથી વધુમાં વધુ 25 ટકા ઉમેદવારોને યોગ્યતા, કામગીરી અને લાગુ પડતા પસંદગીના માપદંડોના આધારે વધારાની 15 વર્ષની નિયમિત સેવા માટે પસંદ કરી શકાય છે.

આ યોજનાને લઈને શરૂઆતથી જ રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે. અગાઉની ભરતી વ્યવસ્થામાં સૈનિકો લાંબા સમય સુધી સેવા આપતા હતા અને નિવૃત્તિ બાદ પેન્શન સહિતના લાભ મેળવતા હતા. તેની સરખામણીમાં અગ્નિપથ યોજના હેઠળ સેવા સમયગાળો ટૂંકો છે અને ચાર વર્ષ બાદ બહાર થતા અગ્નિવીરોને જૂની વ્યવસ્થા મુજબ પેન્શન મળતું નથી.

હવે પ્રથમ બેચના અગ્નિવીરોની સેવા પૂર્ણ થવાની હોવાથી આ યોજનાના વ્યવહારિક પરિણામો અને યુવાનોના પુનર્વસન (Resettlement) અંગે ચર્ચા વધુ મહત્ત્વની બની છે.

અગ્નિવીરોને ક્યાં મળી શકે છે નોકરી?

ચાર વર્ષની સેવા પૂર્ણ કરીને બહાર આવતા અગ્નિવીરો માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની વિવિધ સંસ્થાઓમાં રોજગારની તકો ઉપલબ્ધ કરાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં નીચેના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે.

• કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળો (CAPFs): BSF, CRPF, CISF, ITBP અને આસામ રાઇફલ્સમાં ભરતીની તકો.

• રાજ્ય પોલીસ દળો (State Police): હરિયાણા, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્ર સહિતનાં રાજ્યોએ અગ્નિવીરો માટે પોલીસ ભરતીમાં તક આપવાની જાહેરાત કરી છે.

• ભારતીય રેલવે (Indian Railways): સંબંધિત ભરતીની જોગવાઈઓ અને લાયકાત મુજબ નોકરીની તકો.

• ભારતીય તટરક્ષક દળ (Indian Coast Guard): લાગુ પડતા ભરતી નિયમો હેઠળ તક.

• સંરક્ષણ ક્ષેત્રનાં જાહેર સાહસો (Defence PSUs): સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળનાં 16 જાહેર ક્ષેત્રનાં સાહસોમાં વિવિધ જગ્યાઓ માટેની તકો.

અહેવાલ અનુસાર, BSF, CRPF, CISF, ITBP અને આસામ રાઇફલ્સમાં પ્રવેશ સ્તરની કેટલીક જગ્યાઓમાંથી 50 ટકા જગ્યાઓ ભૂતપૂર્વ અગ્નિવીરો માટે ભરવાની જોગવાઈ જાહેર કરવામાં આવી છે. જોકે, આ જોગવાઈનો અમલ સંબંધિત ભરતીના નિયમો અને લાગુ પડતી શરતો અનુસાર થશે.

નવી નોકરી માટે તાલીમ પણ જરૂરી

સેનામાં અગ્નિવીરોને મુખ્યત્વે યુદ્ધ, શસ્ત્રોનો ઉપયોગ, શારીરિક ક્ષમતા અને લશ્કરી કામગીરીની તાલીમ આપવામાં આવે છે. જ્યારે પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોમાં આંતરિક સુરક્ષા, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તથા નાગરિકો સાથે વ્યવહાર કરવાની કુશળતા પણ જરૂરી હોય છે.

આ તફાવતને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળોને અગ્નિવીરો માટે વિશેષ તાલીમ મોડ્યુલ (Training Modules) તૈયાર કરવા કહેવામાં આવ્યું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આવી તાલીમથી તેમને નવી નોકરીની જવાબદારીઓ માટે તૈયાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

અગ્નિવીરો માટે રોજગારની જોગવાઈઓ જાહેર કરવી એક બાબત છે, પરંતુ વાસ્તવમાં કેટલા યુવાનોને નોકરી મળે છે અને તેમને જરૂરી તાલીમ કેટલી અસરકારક રીતે મળે છે તે આગામી મહિનાઓમાં મહત્ત્વનું બની રહેશે.

સેનામાં અગ્નિવીરોની કામગીરી કેવી રહી?

અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ત્રણેય સેનાઓ અગ્નિવીરોની કામગીરીથી સંતુષ્ટ છે. વિવિધ જવાબદારીઓમાં તેમની કામગીરીને સકારાત્મક ગણાવવામાં આવી છે. ભવિષ્યમાં વિશેષ કુશળતા ધરાવતા વધુ ઉમેદવારોને સેનામાં જાળવી રાખવા માટે યોજનામાં ફેરફાર થઈ શકે છે કે કેમ તે અંગે પણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. જોકે, વધુ ઉમેદવારોને જાળવી રાખવા અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર થયો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું નથી.

હાલમાં ભારતીય સેનામાં આશરે 2.70 લાખ અગ્નિવીરો, વાયુસેનામાં લગભગ 27 હજાર અને નૌકાદળમાં આશરે 21 હજાર અગ્નિવીરો હોવાનો અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે.

અહેવાલમાં ઓપરેશન સિંદૂર (Operation Sindoor)નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પાકિસ્તાન સાથેના લશ્કરી સંઘર્ષ દરમિયાન અગ્નિવીરોને પ્રથમ વખત સંઘર્ષની પરિસ્થિતિનો અનુભવ થયો હતો. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, તેમની કામગીરીમાં હિંમત, ધીરજ અને સંયમ જોવા મળ્યાં હતાં.

ચાર વર્ષ બાદ કેટલા રૂપિયા મળશે?

અગ્નિવીરો માટે સેવા પૂર્ણ થયા બાદ મળતું સેવા નિધિ પેકેજ (Seva Nidhi Package) મહત્ત્વનો આર્થિક લાભ છે. અહેવાલ અનુસાર, પ્રથમ બેચના સેવા પૂર્ણ કરનારા અગ્નિવીરોને આશરે ₹11.71 લાખનું સેવા નિધિ પેકેજ મળશે.

આ પેકેજમાં અગ્નિવીરોના પોતાના યોગદાનનો પણ સમાવેશ થાય છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, તેમની સેવા દરમિયાન પોતાનું યોગદાન આશરે ₹5.02 લાખ જેટલું હશે.

અગ્નિવીરોને સેવા દરમિયાન મળતા પગારમાં પણ વર્ષ પ્રમાણે વધારો થાય છે. વિગતો નીચે મુજબ છે:

આ ઉપરાંત, અગ્નિવીરોને ₹48 લાખનું વીમા કવચ (Insurance Cover) આપવામાં આવે છે. ફરજ દરમિયાન મૃત્યુ થાય અને તે સેવા સાથે સંબંધિત હોય તો લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અનુસાર ₹44 લાખની એક્સ-ગ્રેશિયા સહાય (Ex-gratia Compensation) પણ આપવામાં આવે છે.

નોંધનીય છે કે સેવા નિધિ પેકેજ, વીમા અને અન્ય લાભો માટે લાગુ પડતા નિયમો અને શરતો મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

જૂની ભરતી વ્યવસ્થા કરતાં શું છે તફાવત?

જૂની ભરતી વ્યવસ્થા હેઠળ સૈનિકો સામાન્ય રીતે લગભગ 20 વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી સેવા આપતા હતા અને ઘણી વખત 30ના અંતિમ વર્ષોમાં નિવૃત્ત થતા હતા. નિવૃત્તિ બાદ પેન્શન, આરોગ્યસંભાળ (Healthcare) અને કેન્ટીન સુવિધાઓ જેવા લાભ મળતા હતા.

તેની સરખામણીમાં, અગ્નિપથ યોજના હેઠળ ચાર વર્ષ બાદ બહાર થતા અગ્નિવીરોને જૂની વ્યવસ્થા મુજબ નિયમિત સૈન્ય પેન્શન મળતું નથી. તેથી યુવાનોને સેવા પૂર્ણ થયા બાદ નવી કારકિર્દી શરૂ કરવી પડે છે.

સેનામાં અગ્નિવીરોનું મૂલ્યાંકન કામગીરીની યોગ્યતા, શસ્ત્રો ચલાવવાની કુશળતા, શારીરિક ક્ષમતા અને સૈનિક તરીકેની અન્ય લાયકાતોના આધારે કરવામાં આવે છે. બહાદુરી માટે પુરસ્કાર મેળવનાર ઉમેદવારોને પસંદગીમાં વધારાનો લાભ મળી શકે છે.

હવે સરકાર સામે સૌથી મોટો પડકાર શું?

પ્રથમ બેચના 18 હજારથી વધુ અગ્નિવીરો વર્ષના અંત સુધીમાં સેનામાંથી બહાર થવાના હોવાથી સરકાર સામે સૌથી મોટો પડકાર તેમનું યોગ્ય પુનર્વસન અને રોજગારની વ્યવસ્થા કરવાનો છે. આ યુવાનો આશરે 21.5થી 25 વર્ષની ઉંમરે નવી કારકિર્દીની શરૂઆત કરશે.

સરકારી નોકરીઓમાં અનામત કે પ્રાથમિકતા જેવી જોગવાઈઓથી તેમને મદદ મળી શકે છે, પરંતુ તમામ ઉમેદવારોને સરકારી નોકરી મળી જશે તેની ખાતરી નથી. તેથી ખાનગી ક્ષેત્રમાં રોજગાર, કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development), વ્યવસાયલક્ષી તાલીમ અને સ્વરોજગારની તકો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

આગામી મહિનાઓમાં સ્પષ્ટ થશે કે અગ્નિપથ યોજના હેઠળ સેવા પૂર્ણ કરનારા યુવાનોને બીજી કારકિર્દીમાં પ્રવેશ મેળવવામાં કેટલી સફળતા મળે છે. આ અનુભવના આધારે ભવિષ્યમાં યોજનાની ભરતી, તાલીમ અને પુનર્વસન વ્યવસ્થામાં ફેરફાર અંગે પણ ચર્ચા થઈ શકે છે.